Supë me Domate dhe Oriz – e Lëngshme, me Domate të Grira

Hyrje

Kjo supë me domate dhe oriz bëhet me pak gjëra, e megjithatë del e plotë: domate të arrira mirë, një qepë, pak vaj ulliri dhe një grusht oriz. Në këtë version domatet nuk piqen në furrë dhe supa nuk bluhet. Ato grihen në rende, lëkura mbetet në dorë dhe në tenxhere shkon vetëm tuli, i cili zien me qepën derisa humbet shijen e domates së pagatuar dhe merr ngjyrë të kuqe të thellë. Orizi zihet në të njëjtin lëng, ndaj supa del e lëngshme, me kokrra të buta që ndihen në lugë, me thartësi të lehtë domateje dhe me aromën e majdanozit të freskët në fund.

Gjithë puna qëndron te radha e hapave. Qepa zbutet ngadalë, pa marrë ngjyrë kafe, sepse qepa e djegur e bën supën të hidhur. Një lugë miell dhe një lugë salcë domateje skuqen shkurt në vaj: mielli i jep lëngut pak trup, ndërsa salca e thellon ngjyrën kur domatet nuk janë mjaftueshëm të kuqe. Domatet e grira ziejnë rreth dhjetë minuta para se të shtohet lëngu i nxehtë, dhe vetëm atëherë provohet thartësia; nëse domatet janë të tharta, një lugë çaji sheqer e rregullon. Orizi i larë hidhet pasi lëngu të vlojë sërish dhe zihet 15-18 minuta në valë të butë. Kur kokrrat janë të buta, por ende të plota, supa është gati. Ky është edhe momenti për kripën përfundimtare, sepse lëngu i gatshëm shpesh vjen i kripur.

Kjo supë shkon për drekë të përditshme gjatë gjithë vitit: në verë me domate nga kopshti ose nga tregu, në dimër me pasatë ose me salcën e domates që shumë familje e ruajnë në kavanoza. Është e lehtë si pjatë e parë para një gjelle me mish ose me perime, por me bukë dhe pak djathë të bardhë anash bëhet darkë e lehtë. Përbërësit bazë janë krejt bimorë, ndaj përshtatet edhe për ditët pa mish e pa bulmet. Meqë orizi vazhdon të thithë lëng, supa është më e mirë e sapogatuar; për ditën tjetër hollojeni me pak ujë të nxehtë kur e ringrohni.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Grini domatet dhe lani orizin: Lani domatet dhe prisini përgjysmë. Mbajeni secilën gjysmë me anën e prerë nga rendja, mbi një tas të gjerë, dhe grijeni në vrimat e mëdha, me presion të lehtë, derisa në dorë t’ju mbetet vetëm lëkura. Hidhni lëkurat; duhet të keni rreth 750 g tul me lëng. Shpëlani orizin në një sitë nën ujë të ftohtë derisa uji të dalë më i kthjellët dhe lëreni të kullojë.
2. Zbutni qepën: Në një tenxhere me fund të trashë, me vëllim rreth 3 litra, ngrohni vajin e ullirit në zjarr mesatar. Shtoni qepën e grirë dhe një majë nga kripa. Gatuajeni 7-8 minuta, duke e trazuar herë pas here, derisa të bëhet e butë dhe e tejdukshme. Nëse fillon të marrë ngjyrë në buzë, ulni zjarrin, sepse qepa e skuqur fort i jep supës shije të hidhur.
3. Skuqni miellin dhe salcën: Shpërndani miellin mbi qepën dhe përziejeni pa pushim rreth 1 minutë, derisa të thithë vajin dhe të humbasë erën e miellit të papjekur, pa marrë ngjyrë. Shtoni salcën e domates dhe përziejeni edhe 30-40 sekonda, derisa të errësohet pak. Mos e zgjatni këtë hap, sepse salca ngjitet në fund të tenxheres dhe digjet shpejt.
4. Zieni domatet: Hidhni domatet e grira pak nga pak, duke e përzier me lugë druri dhe duke kruar fundin, që mielli të shpërndahet pa bërë kokrriza. Çojeni në valë, ulni zjarrin dhe ziejeni pa kapak 10 minuta, duke e trazuar herë pas here. Domatet janë gati kur shkuma zhduket, ngjyra bëhet e kuqe e errët dhe lëngu humbet shijen e domates së pagatuar.
5. Shtoni lëngun dhe provoni thartësinë: Hidhni lëngun e nxehtë të perimeve, përziejeni dhe çojeni sërish në valë. Provojeni tani: nëse supa ka dalë e thartë, shtoni sheqerin dhe përziejeni. Mos shtoni ende pjesën tjetër të kripës, sepse lëngu i gatshëm shpesh është i kripur dhe supa do të avullojë edhe gjatë zierjes së orizit.
6. Zieni orizin: Hidhni orizin e kulluar, përziejeni dhe ulni zjarrin që supa të gurgullojë lehtë. Ziejeni me kapak gjysmë të hapur 15-18 minuta, duke e përzier çdo 4-5 minuta dhe duke kruar fundin, sepse orizi ulet dhe ngjitet lehtë. Provoni një kokërr: duhet të jetë e butë deri në mes, por ende e plotë dhe jo e çarë.
7. Rregulloni trashësinë dhe shijen: Nëse supa është trashur më shumë se ç’duhet, shtoni ujë të nxehtë nga 50 ml, duke e përzier, derisa luga të marrë njëherësh lëng dhe oriz. Shtoni kripën e mbetur dhe piperin, provojeni dhe rregullojeni. Fikni zjarrin, përzieni majdanozin e grirë dhe lëreni supën me kapak 2-3 minuta që aromat të bashkohen.
8. Shërbejeni dhe ruajeni: Përziejeni edhe një herë dhe ndajeni në tasa të ngrohtë. Mbetjet ftohini sa më shpejt në enë të cekëta dhe vendosini në frigorifer brenda dy orësh, sepse orizi i gatuar që rri gjatë në temperaturë dhome nuk është i sigurt. Hajini brenda dy ditësh. Ringrohini vetëm një herë, me pak ujë të nxehtë, derisa supa të ziejë në gjithë masën.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni domate të arrira mirë, me mish të plotë dhe ngjyrë të kuqe të thellë. Nëse domatet janë të zbehta dhe me shumë ujë, shtoni edhe një lugë gjelle salcë domateje që supa të mos dalë e hollë.
• Nuk ka nevojë t’i qëroni domatet me ujë të vluar: rendja e bën të njëjtën punë më shpejt, sepse lëkura mbetet në dorë dhe tuli bie drejt në enë.
• Shpëlani orizin para se ta hidhni në supë. Niseshteja e tepërt në sipërfaqen e kokrrave e bën lëngun ngjitës dhe të turbullt.
• Nëse e gatuani supën përpara, zieni orizin veçmas në ujë me kripë dhe shtojeni në tasa vetëm kur shërbeni, që të mos thithë gjithë lëngun.
• Mbani ujë të nxehtë pranë sobës: orizi vazhdon të thithë lëng edhe pasi fiket zjarri, ndaj supa trashet sa më shumë që pret.

Si të Servirni

Shërbejeni supën të nxehtë, pasi të ketë pushuar dy-tre minuta, në tasa të ngrohur paraprakisht. Përziejeni para se ta ndani, sepse orizi ulet në fund të tenxheres dhe duhet të shpërndahet njëlloj në çdo tas. Sipër hidhni pak majdanoz të grirë dhe, nëse e doni, një fije vaj ulliri të papërpunuar. Djathi i bardhë i thërrmuar sipër ose anash është shoqërues i zakonshëm, sepse kripa e tij balancon thartësinë e domates; një lugë kos i trashë e bën shijen më të butë. Bukë e freskët, bukë e thekur me vaj ulliri ose bukë misri e plotësojnë mirë. Si pjatë e parë, pas saj shkojnë mirë qofte në furrë, pulë e pjekur, peshk në skarë ose një gjellë me fasule. Në verë mund ta shoqëroni me një sallatë me kastravec dhe kos, ndërsa në dimër me pak turshi anash.

Variacione Rajonale

• Me pasatë në dimër: Zëvendësoni domatet e freskëta me 700 g pasatë domateje ose salcë të lëngshme shtëpie. Ziejeni vetëm 5 minuta në hapin e katërt, sepse është e gatuar tashmë, dhe shtoni sheqer vetëm pas provës.
• Me perime dhe oriz: Bashkë me qepën shtoni një karotë dhe një kërcell selino të prera në kubikë të vegjël, ndërsa bashkë me lëngun një patate të vogël në kubikë. Shtoni edhe 200 ml lëng, sepse perimet e trashin supën.
• Me fide: Në vend të orizit hidhni 80 g fide ose makarona të vogla kur lëngu vlon, përziejini menjëherë që të mos ngjiten dhe ziejini sipas paketës, zakonisht 5-8 minuta. Supa bëhet gati më shpejt.
• Me djathë të bardhë: Thërrmoni 80-100 g djathë të bardhë sipër tasave të nxehtë. Supa nuk është më vegane, por kripa e djathit e balancon bukur thartësinë e domates.
• Me mente ose rigon: Pasi fikni zjarrin, bashkë me majdanozin përzieni 1/2 lugë çaji mente të thatë ose rigon të thatë të thërrmuar, për një aromë më verore.

Çfarë është Supë me Domate dhe Oriz – e Lëngshme, me Domate të Grira?

Supa me domate dhe oriz, që në shumë shtëpi quhet thjesht supë domatesh, është supë perimesh me bazë domateje, ku orizi zihet drejtpërdrejt në lëng dhe i jep supës trup. Nuk është krem i bluar: domatet e grira mbeten si lëng i dendur me copëza të imta tuli, ndërsa kokrrat e orizit ndihen qartë në lugë. Trashësia e saj është diku mes një supe të kthjellët dhe një çorbe të dendur, aq sa luga të marrë njëherësh lëng dhe oriz.

Secili përbërës ka një rol të qartë. Qepa e zbutur në vaj ulliri jep ëmbëlsi, domatet japin aciditet dhe ngjyrë, salca e domates jep thellësi, kurse pak miell i skuqur e lidh lëngun, që uji të mos ndahet nga tuli. Orizi lëshon niseshte gjatë zierjes dhe e trash edhe më tej supën, prandaj sasia e tij mbahet e matur: 100 gramë për rreth 1,6 litra supë. Majdanozi shtohet pasi fiket zjarri, që të mbetet i gjelbër dhe aromatik.

Kjo supë ndryshon nga supa e bluar me domate të pjekura, ku domatet piqen në furrë dhe pastaj bluhen derisa bëhen krem. Ndryshon edhe nga çorbat me mish dhe oriz, ku shija kryesore vjen nga mishi. Këtu domatja mban gjithë shijen e supës, ndërsa orizi e bën më ngopëse pa e rënduar.

Historia e Pjatës

Supa me domate dhe oriz bashkon dy përbërës që erdhën në Ballkan nga larg dhe në kohë të ndryshme. Domatja e ka origjinën në kontinentin amerikan, ku u kultivua nga popujt vendas shumë kohë para ardhjes së evropianëve. Spanjollët e sollën në Evropë në shekullin XVI, por për një kohë të gjatë në shumë vende ajo u rrit më shumë si bimë zbukuruese dhe shihej me dyshim si ushqim. Në kuzhinat e Mesdheut dhe të Ballkanit domatja u bë përbërës i përditshëm vetëm në shekujt e fundit. Sot është e vështirë të mendosh kuzhinën shqiptare pa të, nga sallata e verës te salca e domates që ruhet për dimër.

Orizi, me origjinë nga Azia, njihej në Mesdhe shumë më herët falë tregtisë. Gjatë periudhës osmane ai zuri vend të rëndësishëm në kuzhinat e Ballkanit, dhe fjalë si «pilaf» dhe «çorbë», që kanë hyrë në shqip nga turqishtja, janë ende pjesë e gjuhës së përditshme të kuzhinës.

Supa me domate dhe oriz nuk ka një origjinë të vetme të dokumentuar. Versione të ngjashme gatuhen në shumë vende të Ballkanit dhe të Mesdheut lindor, përfshirë Greqinë dhe Turqinë, shpesh me oriz ose me makarona të vogla, nganjëherë me pak miell për trup ose me djathë sipër. Në Shqipëri dhe në Kosovë është supë e zakonshme shtëpie, që gatuhet me atë që gjendet në kuzhinë: me domate të freskëta në verë, me salcë ose pasatë në dimër. Receta më poshtë është një version praktik shtëpie dhe nuk pretendon origjinë krahinore.