Lakror në Saç me Mish dhe Qepë

Hyrje

Për një lakror në saç, puna fillon me zjarrin, jo me brumin. Të paktën një orë para pjekjes ndizni dru të thata në vatër dhe vendosni saçin mbi to, që të nxehet bashkë me vatrën poshtë. Kur drutë bëhen prush, vatra pastrohet, tepsia vendoset në vendin e nxehtë, mbulohet me saçin dhe sipër hidhet prush. Nxehtësia vjen njëkohësisht nga lart e nga poshtë, ndaj petët marrin ngjyrë të artë e të kuqërremtë dhe fundi del krokant, ndërsa mbushja me mish viçi e qepë mbetet e butë dhe me lëng.

Brumi është i thjeshtë: miell, ujë i vakët, kripë dhe pak vaj. Ndahet në tetë topa, që hapen me okllai mbi niseshte në petë të holla. Katër petë shtrohen poshtë dhe katër sipër, secila e lyer me gjalpë të shkrirë të përzier me vaj. Mishi gatuhet plotësisht me qepën para se të hyjë në lakror, ftohet dhe lidhet me një vezë, ndaj mbushja nuk lëshon ujë dhe fundi piqet i thatë. Pjesa më e vështirë është zjarri: nxehtësia e saçit nuk matet me gradë, por me sy.

Lakrori me mish është drekë e plotë, sidomos në ditët e ftohta, kur vatra ndizet gjithsesi. Saçi ia vlen kur keni kohë dhe gatuani për shumë veta: një tepsi prej 36 cm mjafton për tetë persona. Shërbejeni me kos të trashë ose dhallë të ftohtë dhe me turshi, që e freskojnë kafshatën pas gjalpit dhe mishit. Nëse nuk keni saç, e njëjta recetë piqet edhe në furrë; ndryshimi ndihet kryesisht te kora e poshtme, që mbi vatrën e nxehtë del më krokante.

Përbërësit

Për 8 persona

Udhëzimet

1. Ndizni zjarrin dhe nxehni saçin: Ndizni zjarrin që në fillim të punës, sepse duhet të digjet të paktën 45-60 minuta. Përdorni dru të thata, mundësisht ahu ose lisi, dhe ndizini pikërisht në vendin e vatrës ku do të vendosni tepsinë, që të nxehet edhe ai. Vendoseni saçin mbi zjarr, që të nxehet njëtrajtësisht. Ndërsa përgatitni brumin dhe mbushjen, shtoni dru sipas nevojës: kur lakrori të jetë gati, duhet të keni shumë prush të kuq.

   💡 Këshillë: Provoni tepsinë nën saç para se të ndizni zjarrin: saçi duhet ta mbulojë me 2-3 cm hapësirë rreth e qark.

2. Brumi: Në një tas të gjerë përzieni miellin me 1 lugë çaji kripë. Shtoni 30 ml vaj dhe rreth 240 ml ujë të vakët, pastaj ujin e mbetur pak nga pak, sa ta mblidhni brumin. Ngjesheni 8-10 minuta, derisa të bëhet i butë, i lëmuar dhe të mos ngjitet në duar. Ndajeni në 8 topa të barabartë, lyejini lehtë me 10 ml vaj, mbulojini dhe lërini të pushojnë 30 minuta.
3. Mishi me qepë: Ngrohni 30 ml vaj në një tigan të gjerë në zjarr mesatar dhe kaurdisni qepët e grira 10-12 minuta, derisa të zbuten e të marrin ngjyrë të artë të lehtë. Shtoni mishin, thërrmojeni me lugë druri dhe gatuajeni 8-10 minuta, derisa të mos ketë më pjesë rozë dhe lëngu të avullojë plotësisht. Hidhni 1 lugë çaji kripë dhe piperin. Kalojeni në një tas dhe lëreni të ftohet rreth 20 minuta.
4. Petët e poshtme: Shkrini gjalpin dhe përziejeni me 50 ml vaj; me pak prej kësaj yndyre lyeni një tepsi metalike të rrumbullakët rreth 36 cm. Spërkatni tryezën me niseshte dhe hapni topin e parë me okllai, duke e kthyer shpesh, derisa peta të arrijë rreth 45 cm në diametër dhe aq e hollë sa të duket dora përmes saj. Shtrojeni në tepsi, me buzët e varura jashtë saj, dhe lyejeni me yndyrë. Përsëritni me tre topa të tjerë.
5. Mbushja dhe petët e sipërme: Përzieni me mbushjen e ftohur majdanozin dhe vezën e rrahur, pastaj shtrojeni njëtrajtësisht mbi petët e poshtme. Hapni katër topat e mbetur në petë sa tepsia dhe shtrojini sipër, duke e lyer secilën me yndyrë. Palosni nga lart buzët e varura të petëve të poshtme, shtypini me gishta që lakrori të mbyllet mirë dhe hidhni yndyrën e mbetur mbi sipërfaqe.
6. Vatra dhe saçi: Kur zjarri të jetë kthyer në prush, ngrijeni saçin me grep dhe lëreni mënjanë, mbi pak prush, që të mos ftohet. Tërhiqeni prushin me lopatë dhe fshijeni hirin nga vendi ku do të vendosni tepsinë. Hidhni aty një majë miell: nëse merr ngjyrë kafe brenda pak sekondash, vatra është gati; nëse nxihet menjëherë, prisni disa minuta. Vendosni tepsinë, shkundni hirin nga saçi dhe mbulojeni tepsinë me të. Hidhni prush sipër saçit dhe rreth buzës së tij.

   💡 Këshillë: Përdorni doreza të trasha dhe grep metalik, dhe mbajini fëmijët larg vatrës gjatë gjithë pjekjes.

7. Pjekja nën prush: Piqeni lakrorin 35-45 minuta. Pas 20-25 minutash ngrijeni saçin me kujdes dhe shikoni: nëse sipërfaqja është ende e zbehtë, shtoni prush të freskët sipër; nëse ndjeni erë të djegur nga fundi, largoni pak prush nga buza. Lakrori është gati kur sipërfaqja është e artë në të kuqe, fundi del krokant e i thatë kur e ngrini me shpatull dhe në mes mbushja nxjerr avull.

   💡 Këshillë: Me termometër, qendra e mbushjes duhet të arrijë të paktën 71°C, që veza të jetë pjekur plotësisht.

8. Pushimi dhe prerja: Nxirreni tepsinë nga vatra me doreza të trasha dhe vendoseni mbi një dërrasë ose gur, jo mbi një sipërfaqe që nuk e duron nxehtësinë. Lëreni të pushojë 10 minuta, të mbuluar lehtë me një peshqir pambuku nëse e doni koren pak më të butë. Priteni në tetë copa me thikë të mprehtë dhe shërbejeni të ngrohtë.

Këshilla nga Kuzhina

• Mos piqni me prush në një dhomë të mbyllur pa oxhak ose pa ajrim të mirë. Prushi lëshon monoksid karboni, një gaz pa erë e pa ngjyrë që është i rrezikshëm për jetën.
• Përdorni dru të forta e të thata, si ahu ose lisi. Drutë e njoma bëjnë tym të shumtë, ndërsa pisha digjet shpejt dhe lë pak prush.
• Mund ta përgatitni mishin me qepë një ditë më parë dhe ta mbani të mbuluar në frigorifer. Vezën dhe majdanozin shtojini vetëm para se ta shtroni mbushjen.
• Mbajini topat e brumit të mbuluar derisa t'i hapni. Brumi që thahet në sipërfaqe çahet kur e hapni hollë.
• Kur e ngrini saçin për kontroll, bëjeni shpejt dhe drejt lart, pa e anuar, që hiri dhe prushi të mos bien mbi lakror.

Si të Servirni

Pasi ta nxirrni nga vatra, lëreni lakrorin 10 minuta në tepsi, që mbushja të forcohet dhe copat të priten pastër. Priteni në tetë trekëndësha dhe shërbejeni të ngrohtë. Shoqëruesi më i natyrshëm është kosi i trashë ose dhalla e ftohtë. Anash shkojnë mirë turshitë e lakrës a të specave, ose një sallatë me domate, kastravec dhe qepë, që i japin freski një pjate të ngrohtë e me yndyrë.

Kur keni mysafirë, mund ta nxirrni lakrorin në mes të tryezës në vetë tepsinë, me copat të prera, që secili të marrë vetë. Ajo që mbetet, pasi të ftohet, ruhet e mbuluar në frigorifer deri në tre ditë. Ngroheni në furrë në 180°C për 10-12 minuta, që petët të bëhen sërish krokante; në mikrovalë petët lagështohen dhe zbuten.

Variacione Rajonale

• Me mish qengji: Zëvendësoni viçin me mish qengji të grirë dhe shtoni te mbushja 1 lugë çaji mendër të thatë. Shija del më e fortë, ndaj kosi anash shkon edhe më mirë.
• Me mish dhe kos: Rrihni vezën me 150 g kos të trashë para se ta përzieni me mbushjen e ftohur. Mbushja del më e butë dhe mban më shumë lëng në prerje.
• Me hudhër dhe spec të kuq: Shtoni te mishi, në minutat e fundit të gatimit, 2 thelpinj hudhër të grirë dhe 1 lugë çaji spec të kuq të ëmbël pluhur, për një mbushje më aromatike.
• Me petë të gatshme: Për një version më të shpejtë, përdorni 10-12 fletë petë të gatshme, gjysmën poshtë e gjysmën sipër, duke lyer secilën me gjalpë e vaj. Ato marrin ngjyrë më shpejt nën saç, ndaj kontrollojeni pas 15 minutash.

Çfarë është Lakror në Saç me Mish dhe Qepë?

Lakror në saç quhet pitja me petë të holla gruri dhe mbushje që piqet në një tepsi të rrumbullakët metalike nën saç. Saçi është një kapak i rëndë në formë kupole, zakonisht prej gize ose hekuri, më rrallë prej balte, me një dorezë në majë që kapet me grep. Nxehet në zjarr, vendoset mbi tepsinë dhe mbulohet me prush, ndaj punon si një furrë e vogël mbi vatër, me nxehtësi nga prushi sipër dhe nga vatra e nxehtë poshtë.

Në këtë recetë mbushja bëhet me mish viçi të grirë dhe me shumë qepë. Qepa zbutet ngadalë në vaj derisa të ëmbëlsohet, pastaj shtohet mishi dhe gatuhet derisa lëngu i tij të avullojë. Pasi ftohet, mbushjes i shtohen majdanoz dhe një vezë, që e lidh gjatë pjekjes. Sasia e qepës është e madhe me qëllim: ajo i jep mbushjes lëng dhe ëmbëlsi, ndërsa mishi i jep trup dhe shije.

Nga lakrorët me dy petë të trasha, ky dallon sepse ka tetë petë të holla, secila e lyer me yndyrë, që nën saç ndahen në shtresa të brishta. Nga byreku me mish i pjekur në furrë dallon kryesisht te pjekja: nxehtësia e fortë vjen nga vatra poshtë dhe nga prushi sipër, kështu që fundi del krokant dhe sipërfaqja merr ngjyrë të artë e të kuqërremtë.

Historia e Pjatës

Pjekja nën një kapak të nxehtë, të mbuluar me prush, është një mënyrë e vjetër gatimi, e përhapur në gjithë Ballkanin. Para se furrat të bëheshin të zakonshme në shtëpi, në shumë familje shqiptare saçi ishte vegla kryesore për pjekje në vatër: me të piqeshin bukë, pite, mish me patate dhe gatime të tjera në tepsi. E njëjta vegël njihet edhe te fqinjët, si sač në Bosnjë, Serbi e Mal të Zi dhe si peka në Kroaci. Emri saç zakonisht lidhet me turqishten.

Lakrori lidhet sidomos me Korçën dhe krahinat përreth, si Devolli dhe Kolonja, por njihet edhe në Përmet, në Gjirokastër e në zona të tjera të jugut. Fjala zakonisht shpjegohet me lakrën, që në disa të folme do të thotë edhe zarzavate me gjethe në përgjithësi. Kjo përputhet me mbushjet më të zakonshme, që ndjekin stinën: lakra, presh, qepë, hithra, kungull. Mishi nuk ishte ushqim i përditshëm për shumicën e familjeve fshatare, prandaj lakrori me mish gatuhej më rrallë, për festa ose për mysafirë.

Nuk dihet me saktësi se kur filloi të bëhej lakrori me mish, dhe receta ndryshon nga shtëpia në shtëpi: disa përdorin mish qengji, të tjerë viçi, disa vënë më shumë qepë e disa më pak. Sot shumica e familjeve në qytet e pjekin lakrorin në furrë. Saçi mbahet më shumë në fshat, në shtëpitë me vatër a oxhak, dhe përdoret kur ka kohë për ta ndezur zjarrin që herët, sepse pjekja nën prush kërkon orë pune dhe vëmendje.