Sallatë me Lulelakër

Hyrje

Kjo sallatë me lulelakër është nga ato pjata të vogla që i japin freski gjithë tryezës së dimrit. Lulelakra zihet vetëm sa të zbutet, kullohet mirë dhe, sa është ende e vakët, përzihet me vaj ulliri, lëng limoni, hudhër të grirë dhe majdanoz. Lulet e thithin salcën dhe marrin një shije të pastër, pak të thartë dhe aromatike, ndërsa brenda mbeten të njoma, me pak qëndresë në kafshatë. Në shumë shtëpi shqiptare kjo sallatë del në tryezë sapo lulelakra mbush tezgat e tregut, nga vjeshta deri në pranverë.

E gjithë puna mbështetet te dy momente. I pari është zierja: ujë i kripur mirë, lule me madhësi të njëjtë dhe 6-8 minuta vlim, derisa maja e thikës të hyjë me pak rezistencë. Lulelakra e zier tepër shkërmoqet në pjatë dhe merr erë të rëndë squfuri. I dyti është kullimi: lulet nuk shpëlahen me ujë të ftohtë, por shtrohen në një tepsi të gjerë që të dalë avulli. Kështu sipërfaqja mbetet e thatë dhe salca kapet pas tyre, në vend që të hollohet me ujin e mbetur në lule.

Sallata shërbehet në temperaturë dhome ose lehtësisht e ftohtë, pranë peshkut të pjekur ose të skuqur, qofteve, pulës së pjekur ose fasuleve në tavë. Meqë nuk ka mish, bulmet apo vezë, është plotësisht bimore dhe u përshtatet edhe atyre që nuk hanë produkte shtazore. Mund ta përgatisni disa orë përpara, madje edhe një ditë më herët, sepse në frigorifer lulelakra vazhdon të marrë shije nga salca. Pjesën e fundit të majdanozit shtojeni vetëm kur ta nxirrni në tryezë, që të ruajë ngjyrën e gjelbër dhe aromën.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Pastroni dhe ndani lulelakrën: Hiqni gjethet e jashtme dhe prisni fundin e drunjtë të kërcellit. Me një thikë të vogël ndani lulet duke prerë degëzat e tyre nga poshtë, jo kokën nga sipër, që të mos shkërmoqen. Lulet duhet të jenë rreth 3-4 cm. Qëroni kërcellin e mbetur dhe priteni në feta të holla, rreth 1/2 cm. Lajini lulet dhe fetat në një tas me ujë të ftohtë, lërini 5 minuta që të dalin papastërtitë dhe kullojini.
2. Vini ujin të vlojë: Hidhni 3 litra ujë në një tenxhere të madhe, shtoni 1 lugë gjelle kripë dhe vendoseni në zjarr të fortë. Ndërkohë që uji ngrohet, rreth 10-15 minuta, shtrydhni limonin dhe grini hollë hudhrën e majdanozin. Uji duhet të jetë i kripur mirë, sepse lulelakra e merr kripën gjatë zierjes dhe pastaj kërkon më pak kripë në salcë.
3. Zieni lulet: Kur uji të vlojë fort, hidhni fetat e kërcellit dhe pas 1 minute lulet. Zieni pa kapak për 6-8 minuta, sipas madhësisë së luleve. Nga minuta e pestë provoni një lule me majën e thikës: duhet të hyjë lehtë, por me pak rezistencë në mes. Lulja e gatshme është e njomë, jo e bërë qull, dhe skajet e saj nuk shpërbëhen.

   💡 Këshillë: Zierja pa kapak e lë avullin me erë të fortë të largohet nga tenxherja.

4. Kullojeni dhe lëreni të avullojë: Derdheni lulelakrën në kullesë dhe tundeni lehtë që të bjerë uji. Mos e shpëlani me ujë të ftohtë. Shtrojeni në një shtresë të vetme në tepsi ose në pjatë të gjerë dhe lëreni 5-10 minuta, derisa të dalë avulli dhe lulet të jenë të vakëta. Sipërfaqja e thatë e thith salcën shumë më mirë se ajo e lagur.
5. Përgatitni salcën: Ndërkohë që lulelakra avullon, vendosni në një tas të vogël hudhrën e grirë, 1/2 lugë çaji kripë dhe 2 lugë gjelle lëng limoni. Lërini 5 minuta që hudhra të zbusë pak mprehtësinë. Shtoni piperin e zi dhe 4 lugë gjelle vaj ulliri, pastaj rrihni me pirun për 20-30 sekonda, derisa salca të turbullohet dhe të trashet pak.
6. Përzieni lulelakrën me salcën: Kalojeni lulelakrën ende të vakët në një tas të gjerë. Hidhni salcën sipër dhe përzieni me lëvizje të buta, me një lugë të madhe ose duke tundur tasin, që lulet të mos thyhen. Shtoni gjysmën e majdanozit dhe përzieni edhe një herë. Provoni një lule dhe, nëse duhet, rregulloni me pak kripë ose me lëngun e mbetur të limonit.
7. Lëreni të pushojë dhe shërbejeni: Lëreni sallatën 15 minuta në temperaturë dhome që të thithë salcën, duke e përzier butë një herë në mes. Para servirjes hidhni sipër majdanozin e mbetur, 1 lugë gjelle vaj ulliri dhe, nëse ju pëlqen, një majë piper djegës. Mos e lini jashtë frigoriferit më shumë se 2 orë; e mbuluar, në frigorifer ruhet deri në 2 ditë.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni një kokë lulelakre të rëndë për madhësinë e saj, me lule të ngjeshura, të bardha ose ngjyrë krem, pa njolla kafe dhe me gjethe të gjelbra që duken të freskëta.
• Mos e hidhni kërcellin: pasi t'i hiqni shtresën e jashtme fibroze, priteni në feta të holla dhe hidheni në ujë një minutë para luleve. Ka shije të ngjashme me to dhe zbutet njëkohësisht.
• Nëse lulelakra ju del e verdhë pas zierjes, sidomos kur uji është i fortë, herën tjetër shtoni në ujin e zierjes 1 lugë gjelle lëng limoni nga një limon tjetër. Acidi i lehtë e ndihmon të mbetet më e bardhë.
• Përdorni vaj ulliri me shije të freskët; në një sallatë me kaq pak përbërës, vaji ndihet qartë në çdo kafshatë.
• Grijeni hudhrën shumë hollë ose shtypeni me pak nga kripa e salcës mbi dërrasë, që të shpërndahet mirë në salcë dhe të mos kafshoni copa të forta.

Si të Servirni

Shërbejeni sallatën në një pjatë të gjerë e të cekët, që lulet të mos shtypen nën njëra-tjetrën, dhe hidhni sipër pak vaj ulliri e majdanoz të grirë në çastin e fundit. Shija del më mirë në temperaturë dhome; nëse vjen nga frigoriferi, nxirreni 15-20 minuta përpara. Si pjatë anësore shkon shumë mirë me levrek, koce ose sardele të pjekura, me qofte të skuqura ose me pulë të pjekur në furrë.

Në tryezën e mezeve vendoseni pranë ullinjve, djathit të bardhë, turshive dhe bukës së thekur; me një gotë raki ose verë të bardhë të freskët plotëson mirë një darkë dimri. Për një drekë të lehtë pa mish, shoqërojeni me fasule në tavë ose me një supë me thjerrëza dhe me bukë misri. Në ditët e festave rri mirë edhe pranë pjatave më të rënda, sepse thartira e limonit e lehtëson tryezën.

Variacione Rajonale

• Me uthull në vend të limonit: Zëvendësoni lëngun e limonit me 2 lugë gjelle uthull vere të bardhë ose uthull molle. Salca del më e mprehtë, ndaj shtojeni gradualisht dhe provojeni.
• Me kos dhe kopër: Në vend të salcës me limon, përzieni 200 g kos të kulluar me hudhrën, 2 lugë gjelle vaj ulliri, kripë dhe kopër të grirë. Lëreni lulelakrën të ftohet plotësisht para se ta përzieni me kosin. Sallata del më kremoze, por nuk është më vegane.
• Me ullinj dhe spec të pjekur: Shtoni 60 g ullinj të zinj dhe 1 spec të kuq të pjekur, të qëruar e të prerë në shirita. Sallata merr më shumë ngjyrë dhe rri mirë në tryezën e mezeve.
• Me lulelakër të pjekur: Në vend që ta zieni, lyeni lulelakrën me 2 lugë gjelle vaj ulliri dhe piqeni në furrë në 220°C për 20-25 minuta, derisa skajet të marrin ngjyrë kafe. Shija del më e ëmbël dhe me notë të thekur.

Çfarë është Sallatë me Lulelakër?

Kjo është një sallatë me perime të ziera, jo me perime të gjalla. Lulelakra ndahet në lule, zihet shkurt në ujë të kripur dhe pastaj përzihet me një salcë të thjeshtë me vaj ulliri dhe lëng limoni, të forcuar me hudhër të grirë dhe piper të zi. Majdanozi i jep ngjyrë dhe freski. Nuk ka majonezë, kos apo salca të trasha, prandaj shija e vetë lulelakrës, e butë, pak e ëmbël dhe me një notë arre, mbetet në plan të parë.

Lulelakra i përket së njëjtës specie me lakrën, brokolin dhe lakrën e Brukselit. Pjesa që hamë, koka e bardhë, përbëhet nga sytha lulesh të pazhvilluara, të ngjeshura ngushtë rreth një kërcelli të trashë. Kur zihet, struktura e saj zbutet shpejt, ndaj dallimi mes një luleje të njomë dhe një luleje të bërë qull është çështje një ose dy minutash. Edhe kërcelli, pasi qërohet, hahet dhe ka shije të ngjashme me lulet.

Sallata ndryshon nga turshia e lulelakrës, që mbahet në shëllirë ose në uthull për javë të tëra, dhe nga lulelakra e pjekur në furrë me vezë ose djathë, që është gjellë e ngrohtë. Këtu lulelakra mbetet e freskët, me thartirë të lehtë limoni, dhe hahet brenda një ose dy ditësh. Është pjatë anësore, por me pak ullinj dhe bukë të mirë mund të bëhet edhe meze.

Historia e Pjatës

Lulelakra është një perime e kultivuar, e përftuar me përzgjedhje nga e njëjta specie me lakrën e egër që rritet në brigjet shkëmbore të Evropës. Burimet mesjetare, përfshirë autorë arabë që shkruan për bujqësinë dhe bimët, e lidhin me Mesdheun lindor dhe veçanërisht me Qipron, por vendi dhe koha e saktë kur u formua si perime më vete nuk dihen me siguri. Në Itali u përhap rreth fundit të shekullit XV dhe gjatë shekullit XVI u bë më e njohur edhe në pjesë të tjera të Evropës perëndimore.

Emri shqip, lulelakër, është i përbërë nga fjalët lule dhe lakër, njësoj si italishtja cavolfiore dhe gjermanishtja Blumenkohl. Në Kosovë dhe në disa zona të tjera dëgjohet shpesh edhe fjala karfiol, e njohur edhe në gjuhët fqinje. Nuk ka të dhëna të sakta se kur filloi të kultivohej lulelakra në trevat shqiptare. Sot ajo gjendet kudo në tregje dhe në kopshte, sidomos nga vjeshta deri në pranverë, sepse rritet më mirë në klimë të freskët.

Mënyra e përgatitjes, perime e zier dhe e rregulluar me vaj ulliri e limon ose uthull, është e zakonshme në gjithë Ballkanin dhe Mesdheun lindor. Sallata të ngjashme me lulelakër gjenden edhe në kuzhinën greke e turke, ndaj nuk mund të thuhet se kjo sallatë ka lindur në një vend të caktuar. Në shtëpitë shqiptare ajo bën pjesë te sallatat e thjeshta të dimrit, krahas turshive dhe sallatës me lakër, kur perimet e verës mungojnë.