Patëllxhani Turk – Varieteti i Veçantë Plot Shije dhe Vlera

Hyrje

Patëllxhani është nga ato perime që gatuhen me pak përbërës dhe japin shumë shije. Në shumë shtëpi shqiptare gatuhet sapo nis sezoni, sepse shkon lehtë me domate, hudhër, vaj ulliri dhe erëza të thjeshta. Me emrin “patëllxhan turk” në treg shiten lloje të ndryshme patëllxhani, por receta nuk varet nga emri: ajo që ka rëndësi është që patëllxhani të jetë i freskët, i fortë në prekje dhe me lëkurë të shndritshme.

Fetat kripen dhe lihen të kullojnë, që të nxjerrin pak lëng e të piqen më mirë, pastaj shtrohen në tavë dhe piqen në furrë nën një salcë të thjeshtë domateje me qepë, hudhër dhe rigon. Në fund tuli zbutet aq sa pritet me lugë, ndërsa salca mbetet e trashë dhe ngjitet pas fetave. Del një pjatë e ngrohtë vegjetariane, që shërbehet si pjatë anësore ose, me pak djathë të bardhë sipër, si drekë e lehtë.

Përbërësit

Për 8 persona

Udhëzimet

1. Përgatitja e Patëllxhanit: Lani patëllxhanët dhe thajini. Pritini në feta të gjata ose rrethore (1–1,5 cm). Për t'i bërë më të butë dhe për të ulur çdo shije të mundshme hidhësie, vendosini në një kullesë, spërkatini me rreth 1 lugë çaji kripë dhe lërini 20–25 minuta. Shpëlajini shpejt dhe thajini mirë me letër kuzhine nga të dyja anët.
2. Përgatitja e Salcës: Ndërkohë që fetat kullojnë, ndizni furrën në 200°C. Në një tigan, ngrohni 2 lugë gjelle vaj ulliri. Shtoni qepën dhe kaurdiseni 5–6 minuta derisa të zbutet. Shtoni hudhrën dhe përziejeni edhe 30–60 sekonda. Hidhni domatet e grira (ose pasatën), rregulloni me kripën e mbetur, pak piper dhe, nëse duhet, pak sheqer. Lëreni salcën të ziejë 10–12 minuta derisa të trashet lehtë dhe të marrë aromë.
3. Shtrimi në Tavë: Lyeni një tavë 30×40 cm me 2 lugët e mbetura të vajit të ullirit. Shtroni fetat e patëllxhanit ngjitur njëra me tjetrën; nëse nuk nxënë në një shtresë, mbivendosini pak në skaje. Spërkatini me piperin e mbetur dhe rigonin. Sipër hidhni salcën e ngrohtë dhe shpërndajeni njëtrajtshëm, që çdo fetë patëllxhani të mbulohet mirë.
4. Pjekja: Piqeni në nivelin e mesëm të furrës për 35–40 minuta, derisa maja e thikës të hyjë në feta pa asnjë rezistencë dhe salca të jetë trashur e të ketë marrë ngjyrë në anë. Nëse sipër merr ngjyrë shumë shpejt, mbulojeni me letër alumini. Nëse përdorni djathë të bardhë, shpërndajeni sipër në 5 minutat e fundit, që të ngrohet e të zbutet pa u tharë.
5. Pushimi: Hiqeni tavën nga furra dhe lëreni të pushojë 10 minuta. Kjo e ndihmon pjatën të "lidhet" dhe shijet të bashkohen, sidomos nëse do ta prisni në porcione. Tepricat futini në frigorifer brenda 2 orësh nga pjekja, në enë të mbyllur, dhe konsumojini brenda 3 ditëve.

Këshilla nga Kuzhina

• Thajini mirë fetat pas kriposjes që të piqen e jo të zihen.
• Mos i grumbulloni fetat në tavë; nëse mbivendosen shumë, piqen në mënyrë të pabarabartë.
• Nëse salca është shumë e hollë, ziejeni pak më gjatë para përdorimit.
• Ruhet 3 ditë në frigorifer në enë të mbyllur.
• Mund të ringrohet në furrë 10 minuta për të rikthyer aromën.
• Mund të ruhet në ngrirës deri në 2 muaj; shkrijeni në frigorifer para ringrohjes.

Si të Servirni

Lëreni tavën të pushojë 10 minuta pasi e nxirrni nga furra dhe shërbejeni të ngrohtë ose në temperaturë dhome; shija e domates dhe e hudhrës ndihet më qartë kur pjata nuk është shumë e nxehtë. Si pjatë anësore shkon mirë me qofte të pjekura, me qengj ose pulë në skarë dhe me peshk të pjekur në furrë. Për një drekë të lehtë pa mish, shërbejeni me bukë të freskët për ta ngjyer në salcë, me një lugë kos të trashë anash dhe me një sallatë jeshile ose me kastravecë. Në tryezë mezeje, priteni në porcione të vogla dhe vendoseni pranë djathit të bardhë dhe ullinjve. Para se ta çoni në tryezë, mund ta spërkatni me majdanoz të grirë dhe me një fije vaj ulliri. Tepricat futini në frigorifer brenda dy orësh; të nesërmen janë të mira edhe të ftohta, mbi një fetë bukë të thekur.

Variacione Rajonale

• Me kaçkavall: Në vend të djathit të bardhë, shpërndani sipër 120 g kaçkavall të grirë në 10 minutat e fundit, që të shkrihet dhe të marrë një kore të artë.
• Me speca të kuq: Shtoni në salcë 2 speca të kuq të prerë në rripa bashkë me qepën dhe kaurdisini derisa të zbuten; tava merr një shije më të ëmbël.
• Me patate: Shtroni poshtë patëllxhanit 400 g patate të prera në feta të holla dhe zgjateni pjekjen me 10–15 minuta, derisa patatet të shpohen lehtë me pirun.
• Me barishte të freskëta: Zëvendësoni rigonin e thatë me borzilok ose majdanoz të freskët të grirë, të shpërndarë sipër sapo tava del nga furra.

Çfarë është Patëllxhani Turk – Varieteti i Veçantë Plot Shije dhe Vlera?

Kjo recetë është një tavë e thjeshtë me patëllxhanë të pjekur në furrë nën një salcë domateje me qepë dhe hudhër. Fetat e patëllxhanit, të prera 1–1,5 cm, kripen dhe lihen të kullojnë, pastaj shpëlahen, thahen dhe shtrohen në tavë të lyer me vaj ulliri. Spërkaten me piper të zi e rigon, mbulohen me salcën e ngrohtë dhe piqen në 200°C derisa patëllxhani të zbutet plotësisht. Djathi i bardhë është opsional dhe shtohet vetëm në fund.

Kriposja ka dy qëllime. I pari është lagështia: kripa nxjerr një pjesë të ujit nga tuli, ndaj fetat bëhen më të dendura, piqen më mirë dhe e hollojnë më pak salcën. I dyti është hidhësia: llojet e sotme të patëllxhanit janë zakonisht shumë më pak të hidhura se dikur, por kriposja e shkurtër e zbut edhe atë pak hidhësi që mund të kenë. Salca zihet veçmas 10–12 minuta para se të hidhet sipër, që të jetë e trashë dhe me shije të formuar qysh në fillim të pjekjes.

Emri “patëllxhan turk” nuk është emër varieteti i standardizuar dhe në treg mund të përdoret për lloje të ndryshme. Receta funksionon njësoj mirë me çdo patëllxhan të freskët, të fortë në prekje dhe me lëkurë të shndritshme. Në fund, fetat duhet të jenë aq të buta sa priten me lugë, me lëkurën ende të plotë, ndërsa salca mbetet e trashë, ngjitet pas tyre dhe nuk lë lëng të tepërt në fund të tavës.

Historia e Pjatës

Patëllxhani (Solanum melongena) është kultivuar fillimisht në Azi. Studiuesit e lidhin me zonat e Indisë dhe të Azisë Juglindore, ndërsa në Kinë kultivohej qysh herët; vendi i saktë ku u kultivua për herë të parë ende diskutohet. Në pellgun e Mesdheut u përhap në mesjetë, kryesisht përmes bujqësisë dhe tregtisë së botës arabe. Në disa vende të Europës u pa me dyshim për një kohë të gjatë, para se të zinte vend të qëndrueshëm në kuzhinat e jugut.

Në kuzhinën osmane patëllxhani u bë një nga perimet më të përdorura: i mbushur, i skuqur, i pjekur mbi zjarr ose i gatuar me mish. Emri shqip patëllxhan është huazim nga turqishtja patlıcan, që vetë e ka marrë nga persishtja. Domatja, që erdhi nga Amerika, hyri gjerësisht në kuzhinat e Ballkanit shumë më vonë, kështu që çifti patëllxhan e domate, aq i zakonshëm sot, është më i ri se vetë perimja në këto anë.

Në Shqipëri patëllxhani është perime e zakonshme e verës dhe e vjeshtës dhe gatuhet në shumë mënyra: i mbushur me mish ose me oriz, në musaka, në skarë, në turshi ose i pjekur në tavë me domate. Nuk ka një version të vetëm të tavës me patëllxhanë e domate; çdo shtëpi e përgatit sipas zakonit të vet, me më shumë ose më pak hudhër, me barishte, me djathë ose pa djathë. Edhe origjina e emrit tregtar “patëllxhan turk” nuk është dokumentuar qartë.