Patate të Njoma me Kopër

Hyrje

Patatet e njoma me kopër janë nga ato pjata që priten gjithë vitin dhe gatuhen vetëm për disa javë. Në fund të pranverës dhe në fillim të verës, kur në treg dalin patatet e para, të vogla e me lëkurë aq të hollë sa hiqet me thua, mjafton pak gjalpë, hudhër dhe kopër e freskët për t'i kthyer në një garniturë të ngrohtë e plot aromë. Lëkura nuk qërohet, tuli mbetet i butë e pak i ëmbël, ndërsa kopra sjell freskinë e saj karakteristike.

Teknika është e thjeshtë, por kërkon vëmendje te dy momente. Patatet vihen në ujë të ftohtë e të kripur dhe ziejnë me valë të qetë, që të gatuhen njëtrajtësisht pa u çarë. Pasi kullohen, lihen një-dy minuta në tenxheren e nxehtë që të avullojë lagështia, sepse vetëm sipërfaqja e thatë e thith mirë gjalpin. Pastaj kalohen në tigan me gjalpë, vaj ulliri, qepë të njoma dhe hudhër, ndërsa kopra dhe limoni shtohen në fund, pasi tigani hiqet nga zjarri, që të mos humbin ngjyrën dhe aromën.

Kjo garniturë shkon pranë peshkut të pjekur në skarë, qofteve, pulës në furrë ose mishit të qengjit, por mund të hahet edhe si drekë e lehtë me një tas kos dhe sallatë të freskët me domate e kastravec. Është e përshtatshme edhe për drekat e së dielës, kur furra është e zënë me gjellën kryesore, sepse gatuhet tërësisht në sobë. Nuk përmban as miell, as mish, ndaj u shkon për shtat edhe atyre që nuk hanë gluten ose që mbajnë dietë vegjetariane.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Pastroni patatet: Lani patatet nën ujë të rrjedhshëm dhe fërkojini lehtë me një furçë të butë ose me pëllëmbë, sa të hiqet dheu; lëkura e hollë nuk qërohet. Hiqni sythat dhe çdo pjesë të gjelbër të lëkurës, sepse ato përmbajnë solaninë, një substancë të hidhur e të dëmshme. Patatet më të mëdha se një vezë përgjysmojini, që të gjitha copat të kenë pak a shumë të njëjtën madhësi.
2. Zijini duke nisur nga uji i ftohtë: Vendosini patatet në një tenxhere, hidhni rreth 2 litra ujë të ftohtë, aq sa të qëndrojë 2 cm mbi to, dhe shtoni 1 lugë gjelle kripë. Lëreni të marrë valë në zjarr të fortë, pastaj ulni zjarrin në mesatar të ulët dhe zijini pa kapak, me valë të qetë, 15–20 minuta, sipas madhësisë. Uji i ftohtë bën që patatet të ngrohen ngadalë dhe të gatuhen njëlloj jashtë e brenda.
3. Përgatitni koprën dhe qepët: Ndërsa patatet ziejnë, lani koprën, shkundeni mirë dhe thajeni me letër kuzhine, sepse kopra e lagur bëhet lëmsh dhe nxihet kur pritet. Hiqni kërcejtë e trashë dhe grini imët gjethet bashkë me kërcejtë e hollë. Pastroni qepët e njoma dhe pritini në rrathë të hollë, duke e mbajtur pjesën e bardhë veç nga ajo e gjelbër. Qëroni hudhrën dhe grijeni imët.
4. Provojini dhe kullojini: Pas 12 minutash zierjeje filloni të shponi patatet më të mëdha me majën e një thike. Janë gati kur thika hyn deri në qendër pa rezistencë dhe patatja rrëshqet prej saj, por lëkura nuk është çarë. Kullojini menjëherë dhe kthejini në tenxheren e zbrazët, mbi sobën e fikur, për 1–2 minuta, duke e tundur lehtë, që të avullojë uji nga sipërfaqja.
5. Kaurdisni qepën dhe hudhrën: Ndërsa patatet thahen, në një tigan të gjerë, ku të zënë vetëm një shtresë, shkrini gjalpin me vajin e ullirit në zjarr mesatar. Kur gjalpi të ketë pushuar së shkumëzuari, shtoni pjesën e bardhë të qepëve të njoma dhe kaurdiseni 2 minuta, derisa të zbutet. Shtoni hudhrën dhe përzieni 30–40 sekonda, vetëm sa të lëshojë aromë; nëse merr ngjyrë kafe, hidhërohet.
6. Lyeni patatet në gjalpë: Hidhni patatet e kulluara në tigan dhe tundni tiganin ose përzieni me shpatull druri 3–4 minuta, derisa të gjitha të jenë lyer me gjalpë dhe të jenë nxehur mirë. Nuk ka nevojë që të skuqen; mjafton që lëkura të marrë shkëlqim. Nëse dëshironi, shtypni lehtë dy-tri patate me pjesën e pasme të lugës, që tuli i tyre të thithë më shumë nga yndyra aromatike.
7. Shtoni koprën dhe shërbejeni: Hiqeni tiganin nga zjarri dhe shtoni koprën e grirë (lini mënjanë një majë për sipër), pjesën e gjelbër të qepëve, lëngun e limonit dhe piperin. Përzieni butësisht me lugë, nga poshtë lart, që patatet të mos çahen. Provojini dhe shtoni kripë sipas shijes; patatet e ziera në ujë të kripur zakonisht kërkojnë vetëm pak. Shërbejini menjëherë, sa kopra ruan ngjyrën e gjelbër dhe aromën e freskët.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni patate me madhësi të përafërt, rreth sa një vezë e vogël, që të gjitha të jenë gati në të njëjtën kohë.
• Kripën hidheni në ujë që në fillim: patatet e plota e thithin kripën gjatë zierjes, ndërsa ajo që shtohet në fund mbetet vetëm në sipërfaqe.
• Grijeni koprën me thikë të mprehtë dhe vetëm pak para se ta përdorni, që të mos nxihet e të mos humbasë aromën.
• Blini patate të njoma vetëm sa për pak ditë dhe mbajini në vend të freskët e të errët: lëkura e hollë thahet shpejt dhe në dritë patatet gjelbërojnë.
• Mund t'i zieni patatet disa orë përpara dhe t'i kaloni në gjalpë e kopër vetëm para se të shtroni tryezën.

Si të Servirni

Shërbejini patatet sa janë të ngrohta, menjëherë pasi i keni përzier me koprën, në një pjatë të gjerë ku të mos mbivendosen, që të mos zbuten nga avulli. Hidhni sipër gjalpin që mbetet në tigan dhe majën e koprës që keni lënë mënjanë, për ngjyrë.

Si garniturë shkojnë shumë mirë me peshk të pjekur në skarë ose në furrë, si levrek, koce apo troftë, me qofte, me pulë të pjekur dhe me bërxolla qengji. Për një drekë të lehtë pa mish, vendosni pranë një tas kos të trashë ose djathë të bardhë, një sallatë me domate, kastravec e qepë dhe disa feta bukë. Pranë tyre shkon mirë një gotë dhallë e ftohtë ose verë e bardhë e lehtë.

Patatet e mbetura mund të priten në feta të nesërmen dhe të skuqen lehtë në tigan me pak vaj ulliri, derisa të marrin kore të artë.

Variacione Rajonale

• Me kos dhe hudhër: Shtrojini patatet e ngrohta mbi një shtresë kosi të trashë, të përzier me një thelpi hudhre të grirë dhe pak kripë.
• Version vegan: Zëvendësoni gjalpin me 2 lugë gjelle vaj ulliri më shumë; shija del më e lehtë dhe pjata mbetet pa produkte shtazore.
• Të shtypura dhe të skuqura: Pasi i keni zier e tharë, shtypini lehtë me pëllëmbë dhe skuqini në vaj ulliri 4–5 minuta për çdo anë, derisa të marrin kore të artë; koprën shtojeni në fund.
• Me majdanoz dhe nenexhik: Ndajeni koprën përgjysmë me majdanoz të freskët dhe pak nenexhik për një aromë më të butë.
• Me djathë të bardhë: Shkërmoqni sipër 80 g djathë të bardhë pak para se t'i shërbeni; në këtë rast shtoni më pak kripë në fund.

Çfarë është Patate të Njoma me Kopër?

Patatet e njoma, që në shumë tregje quhen edhe patate të reja, janë patate të vjela herët, para se bima të piqet plotësisht. Kanë lëkurë shumë të hollë që s'ka nevojë të qërohet, tul të lagësht e të fortë dhe më pak niseshte se patatet e vjeshtës, që ruhen në depo gjatë dimrit. Prandaj, kur ziejnë, nuk shkërmoqen dhe nuk bëhen pure, por e mbajnë formën dhe kanë një shije të lehtë, pothuajse të ëmbël.

Kjo pjatë është një nga mënyrat më të thjeshta për t'i gatuar: patatet ziejnë me lëkurë, pastaj kalohen shkurt në gjalpë dhe vaj ulliri me hudhër e qepë të njoma, dhe në fund lyhen me kopër të freskët të grirë dhe pak lëng limoni. Kopra, me aromën e saj të freskët që të kujton pak anasonin, i jep pjatës karakter, ndërsa limoni e lehtëson shijen e gjalpit.

Dallohet nga patatet në furrë, që marrin kore të artë, dhe nga pureja, ku patatet shtypen me qumësht e gjalpë. Patatet mbeten të plota ose të përgjysmuara, me lëkurë që shkëlqen nga gjalpi, të buta brenda, por pa u shpërbërë kur i shponi me pirun. Ndryshe nga supa me patate të reja dhe kopër, këtu nuk ka lëng: patatet vetëm lyhen me yndyrë aromatike dhe shërbehen të ngrohta pranë gjellës kryesore ose si pjatë e lehtë më vete.

Historia e Pjatës

Patatja vjen nga Andet e Amerikës së Jugut, ku kultivohej prej mijëra vitesh para se ta njihnin evropianët. Spanjollët e sollën në Evropë në gjysmën e dytë të shekullit XVI, por për një kohë të gjatë ajo u pa me dyshim dhe u mbill më shumë si kuriozitet ose si ushqim për kafshët. Vetëm gjatë shekujve XVIII dhe XIX u bë një nga ushqimet bazë në pjesën më të madhe të kontinentit.

Në Ballkan, përfshirë Shqipërinë, patatja u bë ushqim i zakonshëm në përgjithësi më vonë se në Evropën Perëndimore, dhe koha e saktë kur hyri në kuzhinën shqiptare nuk është e dokumentuar qartë. Sot ajo kultivohet gjerësisht në të gjithë vendin, sidomos në zonat malore dhe në zonën e Korçës, e njohur për patatet e saj. Patatet e njoma dalin në treg më herët në zonat me klimë të butë, ku toka ngrohet më shpejt në pranverë.

Kopra njihet që në lashtësi në vendet e Mesdheut dhe të Azisë Perëndimore, ku përdorej si erëz dhe si bimë mjekësore. Në kuzhinat e Ballkanit shoqërohet shpesh me kos, kastravec dhe perime të njoma, ndërsa në Shqipëri përdoret në sallata, në disa versione të taratorit dhe në gatime me zarzavate.

Kombinimi i patateve të reja me gjalpë dhe kopër është i përhapur në shumë kuzhina evropiane, nga Skandinavia te Evropa Lindore, dhe nuk i përket një vendi të vetëm. Në kuzhinën shqiptare është një garniturë e thjeshtë stinore, pa një origjinë apo krahinë të përcaktuar.