Supë me Thjerza të Kuqe dhe Limon – Kremoze pa Pana

Hyrje

Kjo supë me thjerza të kuqe del e lëmuar dhe ngopëse, me ngjyrë portokalli të artë dhe me një freski limoni që e gjallëron shijen deri në lugën e fundit. Thjerrëzat e kuqe – në të folur shpesh „thjerza“, ndërsa në disa zona edhe „lente“ – shiten të qëruara, prandaj zbuten brenda 20-25 minutash dhe shpërbëhen vetë në lëng. Pikërisht kjo i jep supës trup kremoz pa miell, pa pana dhe pa qumësht. Me qepë, karotë, hudhër, pak salcë domateje, qimnon dhe paprikë, 300 gramë thjerrëza mjaftojnë për gjashtë tasa të mbushur.

Suksesi qëndron në disa hapa të vegjël. Thjerrëzat shpëlahen derisa uji të dalë pothuajse i kthjellët, që supa të bëjë më pak shkumë dhe të ketë shije të pastër. Qepa dhe karota zbuten ngadalë në vaj ulliri pa marrë ngjyrë, ndërsa erëzat dhe salca e domates skuqen vetëm një minutë, sa të lëshojnë aromë. Pastaj thjerrëzat ziejnë në valë të butë dhe përzihen disa herë, sepse në minutat e fundit trashen dhe ngjiten lehtë në fund të tenxheres. Kur janë shpërbërë plotësisht, supa bluhet me blender dore derisa të bëhet e butë si kadife. Kripa rregullohet vetëm në fund, sepse lëngu i gatshëm shpesh është i kripur, kurse limoni hidhet pasi fiket zjarri, që të mbetet i freskët.

Kjo supë shkon mirë për drekë të përditshme në vjeshtë e në dimër, si pjatë e parë para një gjelle me perime ose si vakt i lehtë mbrëmjeje me bukë të thekur dhe sallatë. Meqë është krejt bimore, përshtatet edhe për ditët kur në tryezë nuk doni mish apo bulmet. Ruhet mirë 3-4 ditë në frigorifer, ndaj mund ta gatuani një ditë përpara dhe ta holloni me pak ujë të nxehtë kur e ringrohni.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Shpëlani thjerrëzat: Vendosni thjerrëzat në një sitë të imët dhe shpëlajini nën ujë të ftohtë 1-2 minuta, duke i trazuar me dorë, derisa uji të dalë pothuajse i kthjellët. Hiqni gurët e vegjël dhe kokrrat e dëmtuara. Shpëlarja largon pluhurin dhe niseshtenë e sipërfaqes, ndaj supa bën më pak shkumë dhe ka shije më të pastër. Lërini të kullojnë ndërsa grini perimet.
2. Zbutni qepën dhe karotën: Në një tenxhere me fund të trashë, rreth 3 litra, ngrohni 2 lugë gjelle vaj ulliri në zjarr mesatar. Shtoni qepën, karotën dhe një majë kripë. Gatuajini 8-10 minuta, duke i trazuar herë pas here, derisa qepa të bëhet e tejdukshme dhe karota të zbutet. Mos i lini të marrin ngjyrë kafe, sepse supa del më e errët dhe humbet ngjyrën e artë.
3. Skuqni erëzat dhe salcën e domates: Shtoni hudhrën, qimnonin, gjysmën e paprikës dhe salcën e domates. Përziejini pa pushim rreth 1 minutë, derisa erëzat të lëshojnë aromë dhe salca e domates të errësohet pak e të ngjitet lehtë në fund. Mbajeni zjarrin mesatar dhe mos e zgjatni këtë hap, sepse paprika dhe hudhra digjen shpejt dhe marrin shije të hidhur.
4. Zieni thjerrëzat: Hidhni thjerrëzat e kulluara dhe 1.4 litra lëng të nxehtë, duke kruar fundin me lugë druri. Çojeni në valë dhe hiqni me lugë shkumën që del në sipërfaqe. Ulni zjarrin që supa të gurgullojë lehtë dhe ziejeni me kapak gjysmë të hapur 20-25 minuta, duke e përzier 2-3 herë, derisa thjerrëzat të shpërbëhen plotësisht dhe karota të shtypet lehtë me lugë.
5. Bluajeni supën: Hiqeni tenxheren nga zjarri dhe lëreni 2-3 minuta që të ulet avulli. Bluajeni me blender dore 1-2 minuta, derisa supa të bëhet e lëmuar dhe e butë si kadife. Nëse përdorni blender me enë, mbusheni vetëm deri në gjysmë, mbajeni kapakun të shtypur me një peshqir të palosur dhe bluajeni pjesë-pjesë, sepse avulli i supës së nxehtë mund ta shtyjë kapakun.
6. Rregulloni trashësinë dhe kripën: Vendoseni tenxheren sërish në zjarr të ulët. Nëse supa është shumë e trashë, shtoni ujë të nxehtë nga 50 ml, duke e përzier, derisa të rrjedhë lirshëm nga luga si krem i lëngshëm. Ziejeni edhe 2-3 minuta duke e përzier, sepse supa e trashë spërkat kur vlon. Provojeni dhe vetëm atëherë shtoni sa duhet nga kripa e mbetur dhe piperin, sepse lëngu i gatshëm mund të jetë tashmë i kripur.
7. Shtoni limonin dhe përgatitni vajin: Fikni zjarrin, shtoni lëkurën e grirë dhe fillimisht gjysmën e lëngut të limonit. Provojeni dhe shtoni pjesën tjetër pak nga pak: supa duhet të ketë freski të lehtë, jo shije të thartë. Ndërkohë, ngrohni 2 lugët e mbetura të vajit në një tigan të vogël në zjarr mesatar rreth 30 sekonda, hiqeni tiganin nga zjarri dhe përzieni paprikën e mbetur. Vaji merr ngjyrë të kuqe brenda pak sekondash.
8. Shërbejeni dhe ruajeni: Ndajeni supën në tasa të ngrohtë dhe hidhni sipër vajin me paprikë dhe majdanozin e grirë. Ftohni mbetjet në enë të cekëta dhe vendosini në frigorifer brenda dy orësh; ruhen 3-4 ditë. Ringrohini derisa të ziejnë mirë në të gjithë masën, të paktën në 74°C, duke shtuar pak ujë, sepse në të ftohtë supa trashet shumë.

Këshilla nga Kuzhina

• Përdorni thjerrëza të blera së fundmi dhe shikoni afatin në paketë: bishtajoret e thata shumë të vjetra zbuten më ngadalë dhe mund të lënë kokrriza edhe pas bluarjes.
• Përdorni lëng perimesh me pak kripë ose thjesht ujë dhe rregulloni kripën vetëm pas bluarjes, kur supa ka marrë trashësinë përfundimtare.
• Mbani ujë të nxehtë pranë sobës: thjerrëzat vazhdojnë të thithin lëng edhe pasi fiket zjarri, ndaj sa më gjatë pret supa, aq më e trashë bëhet.
• Shtoni limonin pak nga pak dhe provojeni pas çdo shtimi, sepse limonat ndryshojnë shumë në thartësi dhe në sasinë e lëngut.
• Nëse supa shkumon shumë kur vlon, hiqni shkumën me lugë dhe mbajeni kapakun gjysmë të hapur që të mos derdhet mbi sobë.

Si të Servirni

Shërbejeni supën të nxehtë, në tasa të ngrohur paraprakisht. Hidhni sipër pak vaj me paprikë dhe majdanoz të grirë; nëse e doni më të thartë, vendosni një copë limoni anash që secili ta shtrydhë sipas dëshirës. Bukë e thekur me pak vaj ulliri ose kubikë buke të thekur në furrë japin kontrast krokant me butësinë e supës, ndërsa buka e misrit e shoqëron po aq mirë. Për drekë të plotë, pas supës mund të vijë një pjatë me perime të pjekura, peshk në skarë ose një sallatë me domate, kastravec dhe qepë të freskët. Ullinjtë dhe turshia e lehtë shkojnë gjithashtu mirë anash. Nëse supa ka pritur dhe është trashur, përziejeni dhe hollojeni me ujë të nxehtë nga pak para se ta ndani në tasa, që të ketë të njëjtën trashësi në çdo tas.

Variacione Rajonale

• Me patate: Shtoni një patate mesatare (rreth 150 g), të qëruar dhe të prerë në kubikë të vegjël, bashkë me thjerrëzat. Supa del më e dendur dhe më ngopëse; shtoni edhe 100-150 ml lëng.
• Pikante: Shtoni 1/4 lugë çaji spec djegës të bluar bashkë me paprikën në hapin e tretë, ose përzieni pak spec djegës në vajin që hidhet sipër.
• Me mente të thatë: Në vajin e ngrohtë me paprikë përzieni 1/2 lugë çaji mente të thatë të thërrmuar, siç zbukurohet shpesh supa me thjerrëza në kuzhinën turke.
• Rustike, pa e bluar plotësisht: Bluani vetëm rreth një të tretën e supës ose shtypni thjerrëzat me lugë, që të mbeten copëza karote dhe supa të ketë teksturë më të trashë.
• Me gjalpë sipër: Në vend të vajit për sipër, shkrini 20 g gjalpë në zjarr të ulët dhe, jashtë zjarrit, përzieni paprikën. Supa nuk është më vegane, por merr shije më të butë e më të pasur.

Çfarë është Supë me Thjerza të Kuqe dhe Limon – Kremoze pa Pana?

Supa me thjerrëza të kuqe dhe limon është supë bishtajoresh e bluar, ku vetë thjerrëzat e trashin lëngun. Thjerrëzat e kuqe janë thjerrëza të qëruara nga lëvozhga dhe shpesh të ndara në gjysmë. Pa lëvozhgë, ato thithin lëng shpejt, zbuten për pak kohë dhe gjatë zierjes e humbin formën. Ngjyra e tyre e kuqërremtë zverdhet kur gatuhen, ndaj supa e gatshme del me ngjyrë portokalli të artë, jo të kuqe.

Baza aromatike është e thjeshtë: qepa dhe karota japin ëmbëlsi e ngjyrë, hudhra dhe qimnoni japin ngrohtësi, kurse salca e domates shton thellësi dhe një aciditet të butë. Limoni në fund e balancon ëmbëlsinë e thjerrëzave dhe të karotës, ndërsa pak vaj ulliri i ngrohur me paprikë i jep pjatës aromë dhe një vijë ngjyre sipër.

Kjo supë ndryshon nga gjella me thjerrëza që në shtëpitë shqiptare gatuhet shpesh me thjerrëza kafe ose jeshile. Këto thjerrëza e ruajnë lëvozhgën, mbeten kokërr më kokërr dhe japin pjatë të trashë, që hahet si gjellë me bukë. Këtu qëllimi është i kundërt: një supë e njëtrajtshme, pa copa, e lëngshme aq sa të rrjedhë lirshëm nga luga.

Historia e Pjatës

Thjerrëza është ndër bimët e para që njeriu kultivoi. Gjetjet arkeologjike e lidhin me fillimet e bujqësisë në Lindjen e Afërt, dhe bashkë me grurin e elbin ajo u përhap herët drejt Greqisë dhe Ballkanit. Që atëherë thjerrëzat, bashkë me bishtajore të tjera të thata si qiqrat dhe bathët, kanë qenë ushqim i zakonshëm në gjithë Mesdheun, sepse ruhen gjatë, kushtojnë pak dhe japin proteina pa mish. Në traditat e krishtera ato kanë pasur vend të rëndësishëm edhe gjatë agjërimeve, kur shmangej mishi.

Në latinisht thjerrëza quhej „lens“, dhe nga forma e saj, e harkuar nga të dyja anët, mori emrin edhe thjerrëza optike. Edhe në shqip fjala „thjerrëz“ përdoret për të dyja. Në të folurën e përditshme dëgjohen edhe format „thjerza“ dhe, në disa zona, „lente“.

Supa e bluar me thjerrëza të kuqe dhe limon nuk ka një origjinë të vetme të dokumentuar. Ajo është e njohur në kuzhinën turke, ku quhet mercimek çorbası dhe shërbehet zakonisht me një copë limoni anash, si dhe në kuzhinat e Lindjes së Mesme. Kuzhina shqiptare ka ndarë për shekuj shumë gatime me kuzhinat fqinje dhe me atë osmane, por nuk dihet saktë kur dhe si hyri ky version në shtëpitë shqiptare. Në Shqipëri e në Kosovë thjerrëzat gatuhen shpesh edhe si gjellë e trashë me qepë e domate. Receta më poshtë është një version praktik shtëpie, me përbërës që gjenden lehtë kudo, pa pretenduar origjinë krahinore.