Tavë me Patate në Furrë me Qepë dhe Domate

Hyrje

Tava me patate në furrë është nga ato gjellë shtëpie që gatuhen me përbërës të zakonshëm të kuzhinës: patate, qepë, domate dhe vaj. Patatet priten në rrathë, shtrohen në tavë dhe piqen ngadalë në një salcë të hollë domatesh me qepë të kaurdisura, hudhër dhe rigon. Shtresat e poshtme thithin salcën dhe zbuten plotësisht, ndërsa rrathët sipër marrin ngjyrë të artë dhe anë pak të karamelizuara. Del një gjellë perimesh që të ngop, me aromë të ngrohtë shtëpie dhe pak salcë për bukën.

Sekreti qëndron te salca dhe te dy fazat e pjekjes. Qepa kaurdiset ngadalë derisa të ëmbëlsohet, salca e domateve skuqet një minutë në vaj që t'i zbutet thartira, pastaj shtohen domatet e grira dhe pak ujë i nxehtë, e gjithçka derdhet mbi patatet. Tava piqet fillimisht e mbuluar me letër alumini, që patatet të gatuhen me avullin e salcës, dhe në fund pa mbulesë, që lëngu të reduktohet e sipërfaqja të skuqet. Rrathët me trashësi të njëjtë, rreth pesë milimetra, gatuhen njëkohësisht dhe asnjë nuk mbetet i fortë.

Kjo tavë është drekë e plotë për një ditë të zakonshme jave, sidomos në vjeshtë e dimër, kur furra e ndezur ngroh edhe shtëpinë. Pa mish, bulmet e vezë, u përshtatet ditëve të agjërimit dhe atyre që nuk hanë produkte shtazore. Shërbejeni me bukë, turshi dhe një sallatë të freskët, ose vendoseni në tryezë si garniturë pranë qofteve dhe pulës së pjekur. Kush e do më të pasur, mund të shtojë djathë sipër në minutat e fundit dhe ta kthejë në tavë me patate dhe djathë.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Përgatitni perimet: Ndizni furrën në 200°C, me nxehtësi lart e poshtë. Qëroni patatet, lajini dhe pritini në rrathë rreth 5 mm të trashë; patatet më të mëdha pritini më parë përgjysmë për së gjati. Shpëlajini rrathët në ujë të ftohtë që të largohet niseshteja e tepërt, kullojini dhe thajini me një peshqir kuzhine. Prisni qepët në gjysmërrathë të hollë dhe hudhrën në feta.
2. Grini domatet: Prisni domatet përgjysmë dhe grijini nga ana e prerë në vrimat e mëdha të rendes, mbi një tas, duke shtypur lehtë me pëllëmbë. Lëkura do t'ju mbetet në dorë dhe mund ta hidhni. Në tas duhet të keni rreth 450 ml pulpë të lëngshme domatesh. Mbajeni mënjanë derisa të jetë gati qepa.
3. Kaurdisni qepën: Ngrohni 40 ml vaj ulliri në një tigan të gjerë në zjarr mesatar. Shtoni qepët dhe gatuajini 8-10 minuta, duke i trazuar herë pas here, derisa të zbuten, të bëhen të tejdukshme dhe të marrin ngjyrë të lehtë të artë. Shtoni hudhrën dhe gatuajeni edhe 1 minutë, vetëm sa të lëshojë aromë, pa e lënë të skuqet.
4. Përgatitni salcën: Shtoni salcën e domateve dhe trazojeni 1 minutë me qepët, derisa të errësohet pak. Hiqni tiganin nga zjarri, hidhni piperin e kuq dhe përzieni shpejt, që të mos digjet, pastaj shtoni domatet e grira. Kthejeni tiganin në zjarr dhe lëreni salcën të ziejë 5 minuta. Shtoni ujin e nxehtë, rigonin, 1 lugë çaji kripë dhe piperin e zi. Salca duhet të jetë pak më e kripur sesa do ta hanit, sepse patatet do ta thithin.
5. Shtroni tavën: Vendosni patatet në një tas të madh, shtoni 40 ml vaj ulliri dhe 1 lugë çaji kripë, pastaj përziejini me duar, që çdo rreth të lyhet. Shtrojini në një tavë rreth 30 x 22 cm, në shtresa pak të mbivendosura. Derdhni salcën e nxehtë sipër në mënyrë të njëtrajtshme dhe tundni lehtë tavën, që salca të hyjë mes shtresave. Ajo duhet të arrijë afër shtresës së sipërme, por pa i mbuluar rrathët e sipërm.
6. Piqeni të mbuluar: Mbulojeni tavën mirë me letër alumini dhe piqeni në raftin e mesëm për 40 minuta. Në këtë fazë patatet gatuhen me avullin e salcës dhe zbuten njëtrajtësisht pa u tharë sipër. Kontrollojini me majën e thikës: ajo duhet të hyjë në rrathët e mesit me pak rezistencë. Nëse patatet janë ende të forta, mbulojeni përsëri tavën dhe piqeni edhe 10 minuta.
7. Skuqni sipërfaqen: Hiqni letrën e aluminit me kujdes, sepse del avull shumë i nxehtë. Piqeni tavën pa mbulesë edhe 20-25 minuta, derisa salca të jetë trashur e të flluskojë në anë dhe rrathët sipër të marrin ngjyrë të artë me anë pak të errëta. Thika duhet të hyjë lehtë deri në fund të tavës, pa asnjë rezistencë.
8. Lëreni të pushojë dhe shërbejeni: Nxirreni tavën dhe lëreni të pushojë 10 minuta, që salca të trashet dhe patatet të forcohen pak. Spërkateni me majdanozin e grirë dhe shërbejeni të ngrohtë. Ftohini mbetjet brenda dy orësh, ruajini të mbuluara në frigorifer deri në 3 ditë dhe ringrohini në furrë, të mbuluara, derisa të nxehen mirë edhe në mes.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni patate me tul të fortë ose për përdorim të përgjithshëm. Patatet që shkërmoqen shpejt kur zihen, të mira për pure, në tavë shpërbëhen dhe e kthejnë salcën në qull.
• Mund të përdorni 400 g domate të grira nga kutia në vend të domateve të freskëta, sidomos në dimër, kur domatet e freskëta kanë pak shije.
• Përdorni një tavë rreth 30 x 22 cm, ku patatet të zënë rreth 3 cm lartësi. Në tavë shumë të gjerë salca avullon shpejt dhe patatet thahen, ndërsa në tavë të ngushtë e të thellë shtresat e mesit piqen shumë më ngadalë.
• Nëse sipërfaqja merr ngjyrë para se patatet të jenë gati, mbulojeni përsëri tavën me letër alumini dhe vazhdoni pjekjen derisa thika të hyjë lehtë.
• Nëse do të shtoni djathë të bardhë sipër, ulni kripën e patateve në gjysmë, sepse djathi i jep tavës kripë të mjaftueshme.

Si të Servirni

Lëreni tavën të pushojë 10 minuta pas furrës, që salca të trashet dhe rrathët të ndahen në porcione pa u shpërbërë. Shërbejeni me lugë të gjerë ose me shpatull, duke marrë për çdo pjatë edhe pak salcë nga fundi, dhe spërkateni me majdanoz të freskët. Buka e fshatit ose buka e misrit është shoqëruesja më e natyrshme, sepse me të mblidhet salca e mbetur në pjatë.

Për një drekë pa produkte shtazore, shtoni ullinj, turshi lakre ose specash dhe një sallatë me lakër të bardhë, karotë dhe limon. Kur dieta nuk e kufizon, kosi i trashë ose djathi i bardhë anash e zbusin thartirën e domates. Si garniturë, shkon mirë pranë qofteve të fërguara, pulës së pjekur ose peshkut në skarë. Mbetjet ringrohen mirë në furrë dhe shërbehen edhe të nesërmen.

Variacione Rajonale

• Tavë me patate dhe djathë: Pasi tava të jetë pjekur 15 minuta pa mbulesë, shpërndani sipër 150 g djathë të bardhë të grimcuar ose 120 g kaçkavall të grirë dhe piqeni edhe 10 minuta, derisa djathi të zbutet ose të shkrijë dhe të marrë njolla të arta.
• Me speca: Kaurdisni bashkë me qepët 2 speca të gjelbër ose të kuq, të prerë në rripa. Specat i japin salcës ëmbëlsi dhe aromë vere.
• Me kungull të njomë: Zëvendësoni 400 g patate me kungull të njomë të prerë në rrathë 1.5 cm dhe vendosini në shtresën e sipërme. Kungulli lëshon lëng, prandaj mos shtoni ujë në salcë.
• Me djegës: Shtoni në salcë 1/2 lugë çaji piper të kuq djegës ose një spec djegës të grirë imët, për një tavë me më shumë zjarr.

Çfarë është Tavë me Patate në Furrë me Qepë dhe Domate?

Tava me patate është gjellë perimesh e pjekur në furrë, në të cilën patatet e prera rrathë gatuhen në salcë domatesh me qepë. Në shqip fjala «tavë» tregon njëkohësisht enën e cekët të furrës dhe gjellën që piqet në të. Kuzhina shqiptare ka shumë gjellë me këtë emër, si tavë kosi, tavë dheu apo tavë peshku. Kjo është nga më të thjeshtat, sepse nuk kërkon asgjë përtej perimeve të shtëpisë, vajit dhe disa erëzave të thata.

Rezultati nuk ngjan me patatet krokante të pjekura vetëm me vaj, që shërbehen anash si garniturë, por është një gjellë me salcë të trashë. Rrathët e poshtëm zbuten plotësisht dhe marrin ngjyrën e kuqe të domates, kurse ata sipër mbeten pak më të fortë dhe skuqen lehtë në anë. Rigoni dhe piperi i kuq i ëmbël i japin aromë të ngrohtë, ndërsa majdanozi i grirë në fund i jep gjallëri.

Gjella hahet e ngrohtë ose e vakët, dhe shija i forcohet të nesërmen, kur patatet e kanë thithur salcën. Me sasitë e recetës dalin katër porcione si pjatë kryesore ose gjashtë si garniturë. Pranon lehtë ndryshime, si speca, kungull, djathë sipër ose pak djegës, pa humbur karakterin e vet.

Historia e Pjatës

Për tavën me patate nuk njihet një vend ose një datë e saktë origjine. Ndoshta u formua në shumë shtëpi njëherësh, si mënyrë e thjeshtë për të gatuar patatet dhe qepët, që janë të lira dhe ruhen gjatë. Patatja dhe domatja vijnë nga Amerika dhe arritën në Evropë gjatë shekullit XVI. Në Ballkan u përhapën gradualisht dhe u bënë ushqime të përditshme në fshat e në qytet vetëm gjatë shekujve XIX dhe XX, prandaj kjo gjellë, në formën që njohim sot, është me shumë gjasë relativisht e re.

Fjala «tavë» është e përbashkët për shumë gjuhë të Ballkanit dhe në shqip ka hyrë nga turqishtja. Tavat e baltës dhe tepsitë e bakrit kanë qenë enë të zakonshme në kuzhinat e rajonit. Në shumë qytete të Ballkanit, përpara se furrat me gaz e elektrike të hynin në çdo shtëpi, familjet i çonin shpesh tavat dhe tepsitë për t'u pjekur te furra e bukës në lagje.

Gjellët me perime të gatuara me vaj, pa produkte shtazore, kanë pasur prej kohësh vend në kuzhinat e Mesdheut lindor dhe të Ballkanit, edhe sepse u përshtateshin periudhave të agjërimit fetar. Tava me patate i përket kësaj familjeje gjellësh të thjeshta. Në shtëpi të ndryshme bëhet me domate të freskëta ose me salcë domatesh, me ose pa speca, me vaj ulliri ose luledielli. Varianti me djathë sipër, i njohur si tavë me patate dhe djathë, është një ndryshim i zakonshëm.