Lakra e Bardhë në Furrë me Domate dhe Qepë

Hyrje

Lakra e bardhë në furrë është gatim dimri me pak përbërës dhe pak punë. Kërkon kohë, por pjesën më të madhe të saj lakra e kalon në furrë. Një kokë lakre e prerë në rripa, qepë e kaurdisur, domate dhe vaj ulliri bashkohen në tavë dhe piqen ngadalë, derisa lakra të bëhet e butë dhe e ëmbël, me majat sipër të skuqura lehtë. Në shumë shtëpi shqiptare gatuhet kur lakra është e bollshme në treg dhe hahet si gjellë më vete, me bukë të ngrohtë anash.

Para furrës, lakra vyshket për pak minuta në salcën e domates, që të zërë më pak vend dhe të marrë shijen e qepës e të piperit të kuq. Pjekja bëhet në dy faza. Fillimisht tava piqet e mbuluar në 200°C dhe lakra zbutet në avullin e vet, pa u tharë. Pastaj hiqet mbulesa: lëngu i tepërt avullon, salca trashet dhe rripat sipër marrin ngjyrë kafe të artë. Përbërësit janë vetëm perime, vaj ulliri dhe erëza, ndaj gatimi është vegan dhe pa gluten.

Shërbejeni të ngrohtë për një drekë të thjeshtë me bukë misri ose bukë fshati; kush nuk ndjek dietë vegane mund ta shoqërojë me djathë të bardhë ose kos. Shkon mirë edhe si pjatë anësore pranë pulës së pjekur ose qofteve. Për ditët e agjërimit pa produkte shtazore, ose kur në tryezë ka vegjetarianë e veganë, është zgjidhje e gatshme. Bëhet me produkte që gjenden gjithë dimrin, ruhet mirë në frigorifer dhe të nesërmen ringrohet pa humbur nga shija, ndaj ia vlen ta përgatisni në tavë të plotë.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Pastrimi dhe prerja e lakrës: Hiqni gjethet e jashtme të lakrës, nëse janë të dëmtuara ose të thata. Priteni kokën në katër pjesë dhe hiqni koçanin e fortë nga secila. Pritini çerekët në rripa rreth 2 cm të gjerë dhe ndajini shtresat me dorë. Lajini rripat në ujë të ftohtë dhe kullojini mirë në kullore, që të mos futni ujë të tepërt në gatim.
2. Kaurdisja e qepës dhe e karotës: Ndizni furrën në 200°C me ngrohje lart e poshtë (180°C me ventilator). Në një tenxhere të gjerë, me vëllim 5–6 litra, ngrohni 4 lugë gjelle vaj ulliri në zjarr mesatar. Shtoni qepët dhe kaurdisini rreth 8 minuta, duke i trazuar, derisa të zbuten e të marrin ngjyrë të artë në anë. Shtoni karotën e grirë dhe gatuani edhe 3 minuta.
3. Salca me domate: Shtoni hudhrën dhe salcën e domates dhe trazoni 1 minutë. Hiqeni tenxheren nga zjarri, hidhni piperin e kuq të ëmbël dhe përzieni 10–15 sekonda, që të mos digjet. Kthejeni në zjarr dhe shtoni menjëherë domatet, ujin e nxehtë, gjethet e dafinës, kripën dhe piperin e zi. Lëreni salcën të ziejë butë 5 minuta.
4. Vyshkja e lakrës: Hidhni lakrën në tenxhere në dy herë, duke e kthyer me lugë druri nga poshtë lart, që çdo rrip të lyhet me salcë. Gatuajeni në zjarr mesatar 5–6 minuta, derisa vëllimi të bjerë me rreth një të tretën dhe gjethet të fillojnë të shkëlqejnë. Në këtë fazë lakra duhet të jetë ende e fortë; zbutja e vërtetë ndodh në furrë.
5. Pjekja e mbuluar: Lyeni me 1 lugë gjelle vaj ulliri një tavë balte ose qelqi rreth 25×35 cm, të thellë të paktën 6 cm. Kaloni në tavë lakrën me gjithë salcën, shtrojeni njëtrajtësisht dhe shtypeni lehtë me lugë. Hidhni sipër lugën e fundit të vajit. Mbulojeni mirë me letër alumini ose kapak dhe piqeni në mes të furrës 40 minuta, derisa lakra të zbutet dhe të lëshojë lëng.
6. Pjekja pa mbulesë: Hiqni letrën me kujdes, sepse del avull shumë i nxehtë. Trazoni lakrën një herë nga fundi, provojeni dhe shtoni pak kripë nëse duhet. Piqeni pa mbulesë edhe 25–30 minuta, pa e trazuar, derisa lëngu të kthehet në salcë të trashë që flluskon anash dhe majat sipër të marrin ngjyrë kafe të artë. Një rrip i trashë duhet të shpohet lehtë me pirun.
7. Pushimi dhe servirja: Nxirreni tavën dhe lëreni të pushojë 10 minuta, që salca të trashet edhe pak. Hiqni gjethet e dafinës dhe spërkatni sipër majdanozin e grirë. Shërbejeni të ngrohtë. Mbetjet ftohini brenda dy orëve, mbyllini në enë dhe ruajini në frigorifer deri në 3 ditë; ringrohini derisa të avullojnë mirë edhe në mes.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni një kokë lakre që ndihet e rëndë për madhësinë e saj, me gjethe të ngjeshura e të shndritshme. Lakra e lirshme dhe e lehtë zakonisht ka qëndruar gjatë dhe ka humbur lëng.
• Pritini rripat me të njëjtën gjerësi, rreth 2 cm. Rripat shumë të hollë shkrihen dhe bëhen qull, ndërsa copat e trasha pranë koçanit mbeten të forta.
• Nëse përdorni tavë balte, kur e nxirrni nga furra vendoseni mbi dërrasë druri ose leckë të thatë, jo mbi mermer apo sipërfaqe të lagur, sepse ndryshimi i shpejtë i temperaturës mund ta plasarisë.
• Rregulloni kripën vetëm pasi të hiqni mbulesën. Gjatë pjekjes lakra lëshon lëng dhe salca përqendrohet, ndaj shija ndryshon nga ajo që ndjeni në tenxhere.
• Për më shumë ngjyrë sipër, në 5 minutat e fundit ndizni grilin e furrës dhe qëndroni pranë, sepse majat e lakrës nxihen shumë shpejt.

Si të Servirni

Pas furrës, lëreni tavën 10 minuta në tryezë: salca trashet dhe ndarja në pjata bëhet më e lehtë. Shërbejeni të ngrohtë, jo përvëluese, me majdanoz të freskët sipër dhe, nëse doni, një fije vaj ulliri ekstra të virgjër. Buka e misrit ose buka e fshatit janë shoqëruesit më të natyrshëm, sepse thithin salcën e domates që mbetet në fund të tavës. Nëse e keni pjekur në tavë balte, mund ta nxirrni drejtpërdrejt në tryezë, sepse balta e mban gjellën të ngrohtë gjatë.

Për një tryezë më të plotë, vendosni anash djathë të bardhë, kos ose ullinj; për një vakt krejt vegan mjaftojnë ullinjtë, turshitë dhe një sallatë jeshile. Si pjatë anësore, lakra e pjekur shkon pranë pulës së pjekur, qofteve ose peshkut në skarë. Ajo që mbetet ruhet në frigorifer deri në 3 ditë dhe ringrohet në furrë ose në tigan, derisa të avullojë mirë në mes.

Variacione Rajonale

• Me oriz: Në hapin 3 hidhni 350 ml ujë në vend të 150 ml dhe, bashkë me lakrën, shtoni 100 g oriz të larë. Zgjateni pjekjen e mbuluar në 50 minuta, derisa orizi të zbutet plotësisht; gatimi del më i ngopshëm dhe mbetet vegan.
• Me patate: Shtroni në fund të tavës 2 patate mesatare të prera në rrathë 1 cm dhe hidhni lakrën sipër tyre. Zgjateni pjekjen e mbuluar me 10–15 minuta, derisa patatet të shpohen lehtë me thikë.
• Me djathë të bardhë: Në 10 minutat e fundit thërrmoni sipër 150 g djathë të bardhë. Djathi zbutet dhe merr pak ngjyrë; gatimi nuk është më vegan, por mbetet vegjetarian.
• Me djegës: Bashkë me piperin e kuq të ëmbël shtoni 1/2 lugë çaji spec djegës të bluar, ose futni në tavë 1–2 speca djegës të plotë dhe hiqini para servirjes.

Çfarë është Lakra e Bardhë në Furrë me Domate dhe Qepë?

Lakra e bardhë është perimja me gjethe të ngjeshura në formë koke, që gjendet në treg gjatë gjithë vitit, por është më e bollshme në vjeshtë dhe në dimër. Në këtë recetë ajo pritet në rripa rreth 2 centimetra të gjerë dhe piqet në tavë me një salcë të thjeshtë me qepë, karotë, domate dhe piper të kuq të ëmbël. Rezultati është një gjellë e butë, me pak salcë të trashë në fund dhe me sipërfaqe të skuqur lehtë.

Ajo që e dallon nga gatimet e tjera me lakër është mënyra e gatimit. Lakra e shtruar në tigan gatuhet shpejt dhe mban pak kërcitje, ndërsa gjella me lakër në tenxhere mbetet me më shumë lëng. Në furrë nxehtësia vjen nga të gjitha anët: sheqernat natyrale të lakrës dhe të qepës karamelizohen pak, lëngu përqendrohet dhe shija bëhet më e rrumbullakët. Ndryshe nga tavat më të rënda me lakër, mish e oriz, këtu lakra mbetet e vetme në qendër.

Duhet thënë edhe një gjë për emrin. Në shumë zona të Shqipërisë fjala lakër, sidomos në shumës, përdoret edhe për zarzavatet me gjethe në përgjithësi, ndaj kur dikush flet për byrek me lakra, shpesh ka parasysh spinaq, presh, hithra ose lakra të egra. Lakra e bardhë (në shumës, lakra të bardha) është perimja me kokë që përdoret në këtë tavë.

Historia e Pjatës

Lakra njihet në Mesdhe që nga lashtësia. Grekët dhe romakët e kultivonin dhe e përmendnin në shkrimet e tyre si ushqim dhe si ilaç. Format me kokë të ngjeshur, si lakra e bardhë që blejmë sot, u përzgjodhën më vonë në Evropë dhe u përhapën gjerësisht, sepse rriten mirë në klimë të freskët dhe ruhen gjatë pas vjeljes. Me kohë, lakra u bë një nga perimet bazë të dimrit në gjithë Ballkanin.

Për familjet shqiptare, si në fshat ashtu edhe në qytet, lakra kishte një vlerë praktike: një kokë mbahej javë të tëra në vend të freskët, dhe ajo që tepronte kthehej në turshi për muajt e ftohtë. Lakra hynte në gjellë, në byrekë dhe në tava. Gjatë kreshmëve, kur shumë besimtarë heqin dorë nga mishi dhe nga produktet e tjera shtazore, gatimet me perime e fasule kanë zënë vend të madh në tryezë.

Lakra në furrë me domate nuk ka një vend të saktë origjine dhe nuk do të ishte e drejtë t'ia ngjisnim një qyteti të vetëm. Gatime të ngjashme, me lakër të pjekur në tavë me qepë e domate, gatuhen në shumë vende të Ballkanit dhe në krahina të ndryshme të Shqipërisë e Kosovës. Domatja erdhi nga Amerikat dhe hyri në kuzhinën e rajonit shumë më vonë se lakra, ndaj versioni me domate është më i ri se vetë përdorimi i lakrës.