Patate të Ëmbla në Furrë – Llojet dhe Si t'i Pjekni

Hyrje

Patate të ëmbla në furrë, me skaje të karamelizuara dhe tul të butë si krem: kjo është mënyra më e thjeshtë për ta njohur këtë perime që po zë gjithnjë e më shumë vend në tregjet tona. Nga jashtë i ngjan patates së zakonshme, por kur piqet, shija e ëmbël natyrale del vetiu, pa pikë sheqeri. Do ta gjeni me lëkurë ngjyrë bakri, vjollcë ose krem, dhe secili lloj sillet pak ndryshe në tavë. Receta më poshtë vlen për të gjitha, pa ndryshuar përbërësit.

Sekreti qëndron te nxehtësia e lartë dhe te hapësira në tavë. Në 220°C, sheqernat natyrale karamelizohen në sipërfaqe para se tuli të shpërbëhet, ndërsa vaji i ullirit ndihmon që skajet të marrin kore të lehtë. Copat duhet të jenë me të njëjtën madhësi dhe të shtrira në një shtresë të vetme; po t'i grumbulloni, lëshojnë avull dhe zihen në vend që të piqen. Llojet me tul portokalli dalin më të buta, ndërsa ato me tul të bardhë ose vjollcë mbeten më të thata dhe e ruajnë më mirë formën.

Këto patate i përshtaten si darkës së shpejtë gjatë javës, ashtu edhe tryezës së fundjavës, pranë pulës së pjekur ose qofteve. Salca e kosit me hudhër u jep freski dhe e zbut ëmbëlsinë, ndaj mos e anashkaloni. Pjata është gati për më pak se një orë, me përbërës që gjenden lehtë, dhe hahet e ngrohtë ose në temperaturë dhome. Ato që tepërojnë vlejnë të nesërmen në një sallatë me gjethe jeshile, djathë të bardhë dhe arra të thyera, ose të shtypura si pure.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Ngrohni furrën dhe përgatitni tavën: Ngrohni furrën në 220°C me nxehje lart e poshtë, ose në 200°C me ventilator, dhe lëreni të nxehet plotësisht, rreth 15 minuta. Shtroni me letër furre një tavë të madhe e të cekët, rreth 30 x 40 cm. Nëse keni vetëm tava të vogla, përgatitni dy, sepse copat duhet të rrinë në një shtresë të vetme dhe me pak hapësirë mes tyre.
2. Lani dhe pritni patatet: Lani patatet e ëmbla nën ujë të rrjedhshëm dhe fërkojini me furçë, sidomos te rrënjëzat dhe te pjesët me dhé. Thajini mirë me peshqir, sepse lagështia pengon karamelizimin. Lëkurën mund ta lini ose ta qëroni. Hiqni majat dhe pjesët e dëmtuara, pastaj pritini në kube 2-2,5 cm ose në feta të gjata me trashësi të njëjtë, që të piqen njëlloj.
3. Erëzoni copat: Hidhni copat në një tas të gjerë. Shtoni vajin e ullirit, specin e kuq pluhur, rigonin, kripën dhe piperin e zi. Përziejini me duar ose me dy lugë të mëdha, derisa çdo copë të jetë e lyer hollë me vaj dhe erëza nga të gjitha anët. Nëse në fund të tasit mbetet vaj, hidheni sipër copave në tavë.
4. Pjekja e parë: Shtrijini copat në tavë në një shtresë të vetme, me anën e prerë poshtë kur është e mundur dhe me pak hapësirë mes tyre. Futeni tavën në nivelin e mesëm të furrës dhe piqini 15 minuta pa e hapur derën. Gjatë kësaj kohe ana që prek letrën merr ngjyrë kafe të artë dhe copat shkëputen më lehtë.
5. Ktheni copat dhe mbaroni pjekjen: Nxirreni tavën dhe kthejini copat një nga një me një shpatull të hollë. Piqini edhe 10-15 minuta, derisa skajet të jenë të karamelizuara dhe një thikë të hyjë në mes të copës pa asnjë rezistencë. Llojet me tul të bardhë ose vjollcë, më të dendura, zakonisht kërkojnë 5 minuta më shumë. Nëse disa copa nxihen para kohe, hiqini më herët.
6. Përgatitni salcën e kosit: Ndërsa patatet piqen, qëroni hudhrën dhe grijeni shumë imët ose shtypeni me një majë kripë, derisa të bëhet pastë. Në një tas, përzieni kosin e kulluar me hudhrën, derisa salca të jetë e lëmuar. Provojeni dhe shtoni pak kripë nëse duhet. Mbajeni salcën në frigorifer deri në shërbim, që të mbetet e freskët dhe e trashë.
7. Pushimi dhe shërbimi: Lërini patatet 5 minuta në tavë jashtë furrës; gjatë këtij pushimi kora forcohet pak dhe copat shkëputen pa u thyer. Kalojini në një pjatë të gjerë, spërkatini me majdanozin e grirë dhe shërbejini të ngrohta, me salcën e kosit anash ose të hedhur me lugë sipër. Ato që tepërojnë, ftohini dhe ruajini në frigorifer brenda dy orësh.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni patate të forta, me lëkurë të lëmuar dhe me madhësi të ngjashme. Shmangni ato me rrudha, që kanë humbur lagështi dhe piqen të thata, si dhe ato me njolla të buta ose filiza.
• Mos e hapni derën e furrës gjatë 15 minutave të para. Çdo hapje ul temperaturën dhe vonon ngjyrën e artë të skajeve.
• Kur piqni në dy tava, ndërrojini vendet në gjysmë të kohës, sepse në shumicën e furrave njëra pjesë nxeh më shumë se tjetra.
• Mund t'i përzieni llojet në të njëjtën tavë për një pjatë me më shumë ngjyra; pritini ato me tul të bardhë e vjollcë pak më të vogla, që të piqen njëkohësisht me ato me tul portokalli.
• Për salcë më të trashë, kullojeni kosin e zakonshëm 1-2 orë në frigorifer, në një sitë të shtruar me garzë ose me pëlhurë të hollë e të pastër.
• Ringrohini të pjekurat në furrë në 200°C ose në tigan të thatë për 8-10 minuta. Në mikrovalë zbuten dhe humbasin skajet e karamelizuara.

Si të Servirni

Shërbejini patatet e ëmbla sapo të kenë pushuar pesë minuta në tavë, kur skajet janë ende të forta dhe tuli i nxehtë. Shtrijini në një pjatë të gjerë, jo në tas të thellë, që avulli të mos i zbusë. Spërkatini me majdanoz dhe lëreni salcën e kosit në një tas anash, që secili të marrë sa të dojë. Nëse duhet t'i mbani pak kohë, lërini në furrën e fikur me derë gjysmë të hapur.

Si pjatë anësore shkojnë me pulë të pjekur, bërxolla në zgarë, qofte ose peshk të bardhë në furrë. Për një vakt pa mish, vendosini pranë fasules së pjekur në tavë, vezëve të ziera ose një sallate jeshile me qepë të freskët. Ëmbëlsia e tyre kërkon diçka të thartë në tryezë: turshi, sallatë me lakër ose disa feta limoni. Për pije, një dhallë e ftohtë u rri shumë mirë.

Variacione Rajonale

• Patate të ëmbla të plota: Shpojini disa herë me pirun dhe piqini të plota në 200°C për 45-60 minuta, sipas madhësisë, derisa të zbuten plotësisht. Pjekja e ngadaltë i bën edhe më të ëmbla. Çajini për së gjati dhe shërbejini me salcën e kosit.
• Pure me patate të ëmbla: Ziejini kubet e qëruara në ujë me kripë 12-15 minuta, kullojini dhe shtypini me një lugë gjelle gjalpë dhe një majë arrë muskate. Llojet me tul portokalli japin purenë më të butë.
• Supë kremoze: Kaurdisni një qepë të grirë në vaj ulliri, shtoni 500 g patate të ëmbla në kube dhe 1 l lëng perimesh, ziejini rreth 20 minuta dhe bluajini me blender. Shërbejeni me një lugë kos sipër.
• Sallatë e ngrohtë: Përzieni copat e pjekura, ende të vakëta, me rukolë, djathë të bardhë të thërrmuar, arra të thyera dhe pak lëng limoni të rrahur me vaj ulliri.
• Me rozmarinë dhe hudhër: Zëvendësoni rigonin dhe specin me 2 degë rozmarinë të freskët dhe shtoni në tavë 4 thelpinj hudhër me gjithë lëkurë. Hudhra piqet e butë brenda lëkurës dhe shtrydhet sipër patateve.

Çfarë është Patate të Ëmbla në Furrë – Llojet dhe Si t'i Pjekni?

Patatja e ëmbël (Ipomoea batatas) është rrënja e trashur e një bime zvarritëse nga familja Convolvulaceae. Pavarësisht emrit, nuk është e afërt me patatet e zakonshme, që janë zhardhokë kërcelli dhe i përkasin së njëjtës familje me domaten e patëllxhanin. Ka lëkurë të hollë, tul të dendur dhe më shumë sheqerna natyrale, ndaj merr ngjyrë më shpejt në furrë. Në SHBA llojet me tul portokalli shpesh quhen gabimisht yam, emër që u përket bimëve krejt të tjera, të gjinisë Dioscorea.

Llojet që gjenden më shpesh ndahen sipas ngjyrës së tulit. Ato me tul portokalli janë më të ëmblat dhe më të lëngshmet; ngjyrën ia detyrojnë beta-karotenit, nga i cili organizmi prodhon vitaminë A. Llojet me tul të bardhë ose krem, shpesh me lëkurë vjollcë a të kuqe, janë më të thata, kanë më shumë niseshte dhe janë më pak të ëmbla. Llojet me tul vjollcë e marrin ngjyrën nga antocianinat dhe kanë tul të dendur, që e ruan ngjyrën edhe pas pjekjes.

Kjo recetë është pjata bazë që i përshtatet secilit lloj: copa të pjekura në furrë të nxehtë me vaj ulliri, spec të kuq pluhur dhe rigon, të shërbyera me salcë kosi me hudhër. Lloji nuk i ndryshon hapat, vetëm kohën dhe rezultatin. Llojet me tul portokalli dalin të buta si krem, ato me tul të bardhë mbeten më të plota në kafshatë, kurse llojet më të dendura zakonisht kërkojnë disa minuta më shumë në furrë.

Historia e Pjatës

Patatja e ëmbël e ka origjinën në zonat tropikale të Amerikës, ku u kultivua mijëra vjet para mbërritjes së evropianëve. Ekspedita e parë e Kolombit e hasi në Karaibe në fund të shekullit XV dhe prej andej arriti në Spanjë, ku u kultivua shumë kohë para se patatja e zakonshme të bëhej ushqim i përhapur në Evropë. Ka gjurmë që tregojnë se njihej edhe në ishujt e Polinezisë para kontaktit me evropianët, por si arriti atje, studiuesit ende e diskutojnë.

Përmes tregtarëve spanjollë dhe portugezë, gjatë shekullit XVI patatja e ëmbël u përhap në Afrikë dhe në Azi. Në Kinë u përhap gjerësisht, sepse rritej edhe në toka të varfra dhe jepte prodhim të bollshëm; sot Kina mbetet prodhuesja më e madhe në botë. Në Japoni dhe në Kore, patatja e ëmbël e pjekur shitet ende nëpër rrugë në muajt e ftohtë, ndërsa në jug të Shteteve të Bashkuara është pjesë e zakonshme e tryezës së festave.

Patatja e ëmbël nuk bën pjesë në gatimet tradicionale shqiptare dhe nuk dihet me saktësi kur ka nisur të shitet në tregjet tona; në supermarkete e tregje është bërë e zakonshme kryesisht në vitet e fundit. Për këtë arsye nuk ka një recetë shqiptare të vjetër për të. Ajo i përshtatet lehtë mënyrave të njohura të kuzhinës sonë: në tavë me vaj ulliri dhe rigon, në pure, në supë ose pranë mishit të pjekur, me një tas kos në tryezë.