Patëllxhanë në Furrë – Receta e Lehtë

Hyrje

Patëllxhanë në furrë, të prerë përgjysmë dhe të pjekur me vaj ulliri, janë nga ato pjata të thjeshta që tregojnë sa shumë mund të japë një perime e mirë kur trajtohet me kujdes. Tuli pritet në rrjetë dhe lyhet me vaj e rigon, pastaj piqet derisa sipërfaqja merr ngjyrë të artë dhe brendia bëhet e butë si krem, ndërsa lëkura e mban formën. Në fund shtohen hudhra, majdanozi i freskët dhe disa pika limon. Nuk ka djathë, as salcë domateje: vetëm shija e ëmbël e patëllxhanit të pjekur mirë.

Suksesi varet nga disa hollësi. Prerjet në rrjetë e hapin tulin, që nxehtësia dhe vaji të hyjnë thellë dhe patëllxhani të piqet njëtrajtësisht, jo vetëm në sipërfaqe. Kripja paraprake nxjerr pak lëng dhe e bën tulin më të dendur pas pjekjes. Furra e nxehtë, 220°C, jep ngjyrë pa e tharë brendinë. Hudhra nuk futet që në fillim, sepse për 40 minuta në atë nxehtësi do të digjej dhe do të merrte shije të hidhur; ajo shtrohet vetëm në pesë minutat e fundit, që të mbetet e ëmbël dhe aromatike.

Kjo është pjatë anësore për verën dhe fillimin e vjeshtës, kur patëllxhanët janë në stinën e tyre, të lirë dhe me lëkurë të shndritshme. Shkon mirë pranë pjatave të skarës, peshkut të pjekur, orizit ose fasules, dhe hahet me kënaqësi edhe e vakët, me bukë të freskët. Meqë është krejt bimore, u përshtatet edhe mysafirëve vegjetarianë e veganë. Puna me duar është e pakët, sepse pjesën më të madhe e bëjnë kripa dhe furra. Receta jep katër porcione anësore, dy gjysma për person.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Ngrohja e furrës dhe prerja: Ngrohni furrën në 220°C me nxehtësi lart e poshtë, ose në 200°C nëse përdorni ventilator, dhe shtroni një tavë të madhe me letër furre. Lani patëllxhanët dhe thajini. Pa ua hequr bishtin, prisni secilin përgjysmë për së gjati me një thikë të mprehtë. Bishti e mban gjysmën të plotë gjatë pjekjes dhe e bën pjatën më të bukur; ai nuk hahet dhe lihet anash në pjatë.
2. Rrjeta dhe kripja: Me majën e thikës bëni prerje diagonale në tul, rreth 2 cm larg njëra-tjetrës, pastaj prerje të tjera në drejtimin e kundërt, që të formohet një rrjetë rombesh. Prisni thellë, deri rreth 0,5 cm nga lëkura, por pa e shpuar atë. Spërkatni kripën njëtrajtësisht mbi gjysmat, duke e futur pak në prerje, dhe lërini me tulin lart për 20 minuta.
3. Tharja dhe lyerja me vaj: Kur sipërfaqja të jetë mbuluar me pika lëngu, thajeni mirë çdo gjysmë me letër kuzhine, duke shtypur lehtë që të dalë edhe lëngu nga prerjet. Në një filxhan përzieni 4 lugë gjelle vaj ulliri me rigonin dhe piperin. Lyeni tulin me furçë, duke e hapur pak rrjetën me gishta që vaji të hyjë thellë. Vendosini gjysmat në tavë me tulin lart dhe me pak hapësirë mes tyre.
4. Pjekja: Futeni tavën në nivelin e mesëm të furrës dhe piqini patëllxhanët 35-40 minuta, pa i kthyer. Janë gati kur sipërfaqja ka marrë ngjyrë kafe të artë, lëkura është rrudhur pak dhe thika hyn në tul pa asnjë rezistencë, edhe pranë bishtit. Patëllxhani i papjekur mirë mbetet sfungjeror dhe pa shije, ndaj më mirë 5 minuta më shumë se më pak.
5. Vaji me hudhër: Ndërkohë që patëllxhanët piqen, qëroni thelpinjtë e hudhrës dhe grijini imët ose shtypini. Në një filxhan përzieni hudhrën me 2 lugët e mbetura të vajit të ullirit dhe një majë kripë. Përdoreni brenda një ore: hudhra e papjekur në vaj nuk duhet mbajtur gjatë në temperaturë dhome, sepse krijon kushte për rritjen e baktereve të rrezikshme.
6. Hudhra në furrë: Nxirreni tavën dhe shtypni lehtë tulin e çdo gjysme me pjesën e pasme të një luge, që rrjeta të hapet. Shpërndajeni vajin me hudhër mbi të gjitha gjysmat, duke e futur në prerje. Kthejeni tavën në furrë për 4-5 minuta, vetëm sa hudhra të lëshojë aromë dhe të marrë ngjyrë shumë të lehtë. Mos e lini më gjatë, sepse hudhra e djegur i jep gjithë pjatës shije të hidhur.
7. Majdanozi, limoni dhe servirja: Nxirreni tavën dhe lërini patëllxhanët të pushojnë 5 minuta, që tuli të forcohet pak. Spërkatini me majdanozin e grirë dhe hidhni sipër lëngun e limonit pak nga pak, duke provuar. Shtoni edhe një majë kripë nëse duhet. Shërbejini të ngrohtë ose në temperaturë dhome. Mbetjet futini në frigorifer, në enë të mbyllur, brenda 2 orësh nga gatimi dhe hajini brenda 3 ditëve.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni patëllxhanë të fortë, të rëndë për madhësinë e tyre, me lëkurë të lëmuar dhe bisht të gjelbër. Ata të mesëm kanë zakonisht më pak fara dhe piqen më njëtrajtësisht se patëllxhanët shumë të mëdhenj.
• Mund ta shkurtoni kripjen në 10 minuta kur patëllxhanët janë të rinj dhe të freskët. Këtu kripa shërben më shumë për strukturën dhe shijen e tulit sesa për të hequr hidhësinë.
• Mos i vendosni gjysmat ngjitur në tavë. Kur prekin njëra-tjetrën, lëshojnë avull dhe zihen në vend që të marrin ngjyrë.
• Përdorni furçë për vajin dhe mos e derdhni direkt nga shishja. Patëllxhani e thith vajin shpejt, dhe me furçë e shpërndani njëtrajtësisht pa e tepruar.
• Nëse sipërfaqja merr ngjyrë të errët para se tuli të jetë zbutur, mbulojeni tavën lirshëm me letër alumini për 10 minutat e fundit të pjekjes.

Si të Servirni

Shërbejini patëllxhanët 5-10 minuta pasi i nxirrni nga furra, kur janë ende të ngrohtë dhe tuli është i butë, ose në temperaturë dhome, siç hahen shpesh si meze. Vendosini në një pjatë të gjerë me lëkurën poshtë dhe hidhni sipër lëngun që mbetet në tavë. Nëse dëshironi, shtoni edhe pak majdanoz të freskët para se t'i nxirrni në tryezë.

Si pjatë anësore shkojnë mirë me qofte të skarës, pulë të pjekur, peshk në furrë ose një pilaf të thjeshtë. Për një drekë të lehtë bimore, shërbejini me fasule pllaqi ose me sallatë domatesh e kastravecash dhe bukë misri. Në tryezën e mezeve qëndrojnë mirë pranë specave të pjekur, ullinjve dhe turshive. Kush e do me kos, mund të vendosë anash një tas me kos të trashë, por pjata është e plotë edhe pa të.

Variacione Rajonale

• Në feta të rrumbullakëta: Prisni patëllxhanët në feta 1,5 cm, kriposini dhe thajini njësoj, lyejini me vaj nga të dyja anët, shtrojini në një shtresë, në dy tava nëse duhet, dhe piqini 20-25 minuta në 220°C, duke i kthyer një herë. Vajin me hudhër, majdanozin dhe limonin shtojini në fund, si në recetën bazë.
• Me mendër dhe spec djegës: Zëvendësoni rigonin me 1/2 lugë çaji spec djegës të thërrmuar dhe majdanozin me mendër të freskët. Pjata merr shije më të gjallë dhe pak pikante.
• Me aromë më të pjekur: Ndizni grilën e furrës për 2-3 minutat e fundit të pjekjes, para se të shtoni hudhrën, dhe mos u largoni nga furra. Sipërfaqja merr skaje të errëta dhe aromë si prej skare.
• Me kos me hudhër anash: Shërbejini gjysmat me një lugë kos të trashë të përzier me pak hudhër dhe kripë. Pjata nuk është më vegane, por kosi i ftohtë krijon kontrast të bukur me tulin e ngrohtë.
• Si meze e shtypur: Pasi të jenë pjekur, nxirrni tulin me lugë dhe shtypeni me pirun bashkë me vajin me hudhër, limonin dhe majdanozin. Shërbejeni me bukë të thekur.

Çfarë është Patëllxhanë në Furrë – Receta e Lehtë?

Patëllxhanët në furrë, në këtë version, janë gjysma patëllxhanësh të pjekura me lëkurë, me tulin të prerë në rrjetë dhe të lyer me vaj ulliri, rigon, kripë e piper. Pjekja në furrë të nxehtë i jep sipërfaqes ngjyrë të artë dhe pak karamelizim, ndërsa brendia zbutet aq sa mund të merret me lugë. Lëkura mbetet e plotë dhe e mban gjysmën në formë, kështu që çdo pjesë del si një porcion i gatshëm.

Pas pjekjes, mbi tul shtrohet vaji me hudhër dhe tava kthehet për pak minuta në furrë, që hudhra të humbasë ashpërsinë pa u djegur. Majdanozi dhe lëngu i limonit shtohen në fund, të freskët: majdanozi sjell aromën e barishtes, ndërsa limoni balancon ëmbëlsinë e tulit dhe yndyrën e vajit. Rezultati është i butë, aromatik dhe lehtësisht i thartë.

Kjo recetë ndryshon nga tava me patëllxhanë dhe salcë domateje, nga parmigiana me djathë dhe nga imam bajalldia me qepë e domate. Këtu patëllxhani nuk mbushet dhe nuk shtresohet, por piqet më vete dhe shërbehet si pjatë anësore ose meze. Mund të shërbejë edhe si bazë: tuli i pjekur hiqet nga lëkura dhe shtypet për një meze që lyhet mbi bukë.

Historia e Pjatës

Patëllxhani (Solanum melongena) i përket së njëjtës familje bimore me domaten, specin dhe patatet. Ai u kultivua fillimisht në Azi, ndonëse vendi i saktë mbetet i diskutuar mes studiuesve: përmenden India, Kina dhe Azia Juglindore. Nga atje u përhap drejt perëndimit përmes Persisë dhe botës arabe, dhe në mesjetë arriti në vendet e Mesdheut, përfshirë Spanjën nën sundimin arab dhe Italinë jugore. Në Shqipëri rritet si perime vere, sepse kërkon nxehtësi dhe diell.

Në shqip fjala patëllxhan ka ardhur nga turqishtja (patlıcan), e cila e ka marrë nga persishtja. Në serbisht (patlidžan) dhe në bullgarisht (patladžan) emri ka të njëjtën prejardhje turke. Emri sugjeron se perimja u bë e zakonshme në Ballkan gjatë periudhës osmane, kur kuzhinat e rajonit kishin shkëmbime të shumta me njëra-tjetrën. Me kohë patëllxhani zuri vend në shumë pjata shqiptare: imam bajalldia, patëllxhanët e mbushur, musakaja, turshitë dhe fetat e skuqura me hudhër.

Për pjekjen e thjeshtë në furrë me vaj dhe hudhër nuk ka ndonjë origjinë të dokumentuar apo një vend të vetëm që ta ketë shpikur. Është metodë shtëpie që gjendet në shumë kuzhina të Mesdheut dhe të Ballkanit, me ndryshime në erëza dhe në mënyrën e prerjes. Krahasuar me skuqjen në feta, pjekja në furrë kërkon më pak vaj dhe më pak qëndrim pranë sobës, ndaj është zgjidhje e përshtatshme për gatimin e përditshëm.