Selinoja me Vaj Ulliri dhe Limon – Gjellë e Lehtë Perimesh

Hyrje

Selinoja me vaj ulliri dhe limon është një gjellë e thjeshtë perimesh, nga ato që në kuzhinën shqiptare njihen si gjellë me vaj: pa mish, me pak përbërës dhe me shije që mbështetet te vetë perimja. Rrënja e selinos, që shpesh hidhet në supë vetëm për aromë, këtu del në plan të parë, bashkë me kërcejtë e gjelbër të selinos. E zier ngadalë me karota dhe qepë, ajo zbutet e merr një ëmbëlsi të lehtë, ndërsa limoni dhe majdanozi i freskët e mbajnë çdo kafshatë të pastër.

Puna kryesore është prerja dhe kontrolli i lëngut. Rrënja qërohet trashë me thikë, pritet në kube të njëtrajtshme dhe përzihet menjëherë me pak lëng limoni, që të mos nxihet. Kërcejtë pastrohen nga fijet e forta të jashtme. Qepa zbutet ngadalë në vaj pa marrë ngjyrë, perimet trazohen disa minuta në vaj dhe vetëm pastaj shtohet uji, aq sa të arrijë deri në gjysmë të tyre. Gjella zien me kapak në zjarr të ulët, derisa thika të hyjë lehtë në selino, por kubet ta mbajnë formën.

Shërbehet e vakët ose në temperaturë dhome, siç shërbehen shumë gjellë perimesh me vaj ulliri, dhe të nesërmen shija lidhet edhe më mirë. Shkon si garniturë pranë peshkut në skarë, pulës së pjekur ose qofteve, por mjafton edhe vetë, me bukë të freskët dhe një sallatë jeshile, për një drekë të lehtë. Meqë nuk ka as mish, as bulmet, përshtatet edhe për ditët e agjërimit, për tryezat me shumë meze dhe për këdo që kërkon një gjellë të butë, por jo të rëndë.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Përgatitni limonin dhe perimet e tjera: Shtrydhni limonin dhe mbajeni lëngun mënjanë. Grijeni qepën imët dhe prisni hudhrën në feta të holla. Qërojini karotat dhe pritini në rrathë rreth 1 cm të trashë. Hiqni fijet e jashtme të kërcejve të selinos me qëruese perimesh dhe pritini në copa rreth 2 cm. Grijeni majdanozin dhe ndajeni në dy pjesë: gjysma shkon në tenxhere, gjysma mbahet për servirje.
2. Qëroni dhe prisni rrënjën e selinos: Hidhni 1 lugë gjelle nga lëngu i limonit në një tas të madh. Prisni majën dhe bazën e rrënjës së selinos, vendoseni drejt mbi dërrasë dhe qërojeni me thikë nga lart poshtë, duke hequr lëkurën e ashpër dhe dheun rreth rrënjëzave. Prijeni në kube 2-3 cm dhe hidhini kubet menjëherë në tas, duke i përzier me lëngun e limonit, që të mos nxihen.
3. Zbutni qepën në vaj: Në një tenxhere të gjerë me fund të trashë, rreth 26 cm, ngrohni vajin e ullirit në zjarr mesatar. Shtoni qepën me një majë nga kripa dhe gatuajeni 6-8 minuta, duke e trazuar herë pas here, derisa të zbutet e të bëhet e tejdukshme, pa marrë ngjyrë. Shtoni hudhrën dhe gatuajeni edhe 1 minutë, vetëm sa të lëshojë aromë.

   💡 Këshillë: Nëse qepa fillon të marrë ngjyrë në buzë, ulni zjarrin dhe shtoni 1 lugë gjelle nga uji.

4. Kaloni perimet në vaj: Shtoni kubet e selinos bashkë me lëngun e limonit që ka mbetur në tas, pastaj karotat dhe copat e kërcejve. Trazojini butë për 3-4 minuta në zjarr mesatar, që çdo copë të lyhet me vaj dhe të nxehet mirë. Ky hap i jep salcës shije më të plotë dhe i ndihmon kubet ta ruajnë formën gjatë zierjes.
5. Zieni me kapak: Hidhni ujin e nxehtë dhe lëngun e limonit, duke mbajtur mënjanë 1 lugë gjelle për fund. Shtoni sheqerin, pjesën tjetër të kripës, piperin dhe gjysmën e majdanozit. Lëngu duhet të arrijë deri në gjysmë të perimeve, jo t'i mbulojë. Lëreni të marrë valë, ulni zjarrin, mbulojeni dhe zieni 25-30 minuta, duke e tundur tenxheren herë pas here në vend që ta trazoni me lugë.
6. Kontrolloni butësinë dhe salcën: Provojeni me majë thike: selinoja është gati kur thika hyn pa rezistencë, por kubet nuk shkërmoqen. Kërcejtë dhe karotat duhet të jenë të butë, por jo të shpërbërë. Nëse në tenxhere ka ende shumë lëng, zieni pa kapak 3-5 minuta, derisa të mbetet vetëm një salcë e pakët që mbulon fundin e tenxheres.

   💡 Këshillë: Nëse lëngu mbaron para se perimet të zbuten, shtoni 2-3 lugë gjelle ujë të nxehtë dhe tundni tenxheren.

7. Rregulloni shijen, lëreni të pushojë dhe ruajeni: Hiqeni tenxheren nga zjarri, provoni kripën dhe shtoni lugën e limonit që keni mbajtur, nëse gjella kërkon më shumë freski. Lëreni të pushojë me kapak 15-20 minuta, që salca të lidhet dhe perimet ta thithin shijen. Shërbejeni të vakët, me majdanozin e mbetur sipër. Atë që mbetet, ftoheni dhe vendoseni në frigorifer brenda 2 orëve; mbahet deri në 3 ditë.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni rrënjë selinoje të rënda për madhësinë e tyre dhe të forta në prekje; rrënjët e lehta shpesh janë sfungjerore ose të zbrazëta në mes.
• Qëroni rrënjën me thikë, jo me qëruese perimesh, sepse lëkura është e trashë dhe palosjet rreth rrënjëzave mbajnë dhé.
• Mbajini kubet e selinos, rrathët e karotës dhe copat e kërcejve afërsisht të së njëjtës madhësi, që të gatuhen për të njëjtën kohë.
• Tundni tenxheren në vend që të trazoni me lugë; kështu kubet e buta nuk thyhen gjatë zierjes.
• Mund ta përgatisni një ditë përpara: pas një nate në frigorifer, limoni dhe vaji lidhen edhe më mirë me perimet.

Si të Servirni

Selinoja me vaj ulliri shërbehet më mirë e vakët ose në temperaturë dhome, pasi të ketë pushuar 15-30 minuta jashtë zjarrit, me majdanozin e mbetur të hedhur sipër në çastin e fundit. Si garniturë, shkon pranë peshkut në skarë, levrekut apo koces në furrë, pulës së pjekur ose qofteve. Me bukë fshati dhe djathë të bardhë bëhet një drekë e plotë, por e lehtë.

Në një tryezë me meze, vendoseni në një pjatë të cekët pranë turshive, ullinjve dhe sallatës me fasule. Pranë saj shkon mirë një gotë verë e bardhë e thatë, ose ujë i ftohtë me limon për ata që nuk pinë alkool. Nëse ka mbetur, ruajeni në frigorifer dhe nxirreni 20-30 minuta para servirjes, që vaji i ngurtësuar të zbutet dhe shija të dalë sërish.

Variacione Rajonale

• Me patate: Shtoni 2 patate të mesme, të prera në kube të mëdha, bashkë me selinon dhe rritni ujin me 100 ml, për një gjellë më të ngopur që mjafton si pjatë kryesore.
• Me bizele: Shtoni 200 g bizele të ngrira në 10 minutat e fundit të zierjes, për ngjyrë të gjelbër dhe pak më shumë ëmbëlsi.
• Me lëng portokalli: Zëvendësoni 150 ml nga uji me lëng portokalli të freskët, përdorni vetëm gjysmën e limonit dhe hiqni sheqerin. Selinoja merr një shije më të ëmbël e më aromatike; një version i ngjashëm njihet edhe në kuzhinën turke.
• Me vezë dhe limon: Lini në tenxhere pak më shumë lëng, rreth 150 ml. Rrihni 1 vezë me lugën e limonit që keni mbajtur, hidhni gradualisht në të 3-4 lugë nga lëngu i nxehtë i tenxheres, pastaj derdheni në gjellë dhe ngroheni në zjarr shumë të ulët 2-3 minuta, duke tundur tenxheren, derisa salca të trashet, pa e lënë të marrë valë. Ky version nuk është më vegan.

Çfarë është Selinoja me Vaj Ulliri dhe Limon – Gjellë e Lehtë Perimesh?

Kjo gjellë është një zierje e butë e selinos në vaj ulliri, me karota, qepë, hudhër dhe lëng limoni. Bën pjesë në familjen e gjerë të gjellëve me vaj, ku perimet gatuhen me pak ujë dhe me vaj të bollshëm, derisa lëngu të pakësohet e të kthehet në një salcë të lehtë. Nuk ka domate, kos apo miell: shija vjen nga perimet, nga vaji dhe nga limoni, ndërsa pak sheqer e zbut thartirën.

Në tenxhere shkojnë dy forma të së njëjtës bimë. Rrënja e trashë, me lëkurë të ashpër e tul të bardhë, i jep gjellës trupin dhe një ëmbëlsi që del kur gatuhet ngadalë. Kërcejtë e gjelbër, nga varieteti që kultivohet për kërcell, kanë aromë më të mprehtë e më të freskët dhe mbeten pak më të fortë në kafshatë, ndërsa karotat i shtojnë ngjyrë dhe ëmbëlsi. Majdanozi, gjysma gjatë zierjes e gjysma në fund, i lidh aromat bashkë.

Rezultati duhet të jetë kube të buta që shtypen lehtë me pirun, por që nuk shkërmoqen, me një salcë të pakët e të shndritshme. Nuk është supë dhe nuk është pure: lëngu mjafton sa për të lagur perimet në pjatë. Kjo e ndan nga supa me selino, ndërsa mungesa e mishit e dallon nga gjellët ku selinoja gatuhet bashkë me mish dhe mbetet në plan të dytë.

Historia e Pjatës

Selinoja (Apium graveolens) është bimë e njohur prej kohësh në vendet e Mesdheut. Forma e saj e egër rritet në vende të lagështa, pranë kënetave dhe bregdetit, dhe në antikitet përdorej më shumë si bimë aromatike e mjekësore sesa si perime për t'u ngrënë më vete. Fjala shqipe selino është pothuajse e njëjtë me fjalën greke selinon, prej së cilës kanë ardhur, përmes latinishtes dhe italishtes, edhe emra të bimës në gjuhë të tjera, si céleri në frëngjisht apo celery në anglisht.

Rrënja e trashë që përdoret në këtë recetë vjen nga një varietet i kultivuar posaçërisht për rrënjën, i njohur në botanikë si Apium graveolens var. rapaceum. Ky lloj u përhap në kopshtet e Evropës gjatë shekujve të fundit dhe sot gjendet në tregjet e Shqipërisë dhe të Kosovës, sidomos në vjeshtë e në dimër. Në kuzhinën e shtëpisë përdoret më shpesh për supa e lëngje, por edhe në gjellë me perime ose me mish.

Mënyra e gatimit, me perime të ziera ngadalë në vaj ulliri dhe të shërbyera të vakëta, është e përbashkët për kuzhinat e Ballkanit dhe të Mesdheut lindor; në Turqi, për shembull, rrënja e selinos në vaj ulliri me karota dhe limon është gjellë e njohur. Në Shqipëri, perimet e gatuara me vaj janë pjesë e kuzhinës së përditshme. Nuk ka të dhëna të sigurta se ku apo kur u gatua për herë të parë ky version; ai është një nga variantet e shumta të kësaj tradite të përbashkët.