Lulelakër me Vezë në Furrë – Tavë me Djathë dhe Kos

Hyrje

Lulelakër me vezë në furrë, ose thjesht tavë me lulelakër, është një gatim shtëpie që e kthen një kokë lulelakre në drekë të plotë. Lulet zihen shkurt në ujë me kripë, shtrohen në një tavë të lyer me gjalpë dhe mbulohen me vezë të rrahura me kos, djathë të bardhë dhe qepë të kaurdisur në gjalpë. Në furrë masa mpikset rreth luleve si një krem i butë, ndërsa kaçkavalli sipër merr kore të artë. Shija është e butë, me thartësinë e lehtë të kosit dhe kripën e djathit të bardhë.

Çelësi i kësaj recete është kontrolli i lagështisë. Lulelakra ka shumë ujë, ndaj zihet vetëm 5-6 minuta dhe pastaj lihet në kullesë derisa të dalë avulli. Nëse shtrohet e lagur në tavë, lëshon lëng dhe masa me vezë del e ujshme. Vezët dhe kosi e lidhin tavën pa pasur nevojë për salcë beshamel, ndërsa djathi i bardhë sjell kripën që duhet. Tava piqet në 190°C për 30-35 minuta, derisa qendra të mos lëkundet më. Nuk kërkon aftësi të veçanta, vetëm kujdes me kohët dhe me temperaturën e furrës.

Kjo tavë shërbehet si drekë ose darkë vegjetariane, me bukë dhe një sallatë të freskët, ose në porcione më të vogla si pjatë anësore. Lulelakra është perime e stinës së ftohtë dhe në treg gjendet më e bollshme nga vjeshta deri në pranverë, ndaj tava u përshtatet sidomos ditëve të ftohta. Lulet mund të zihen një ditë përpara dhe tava të mblidhet pak para pjekjes. Meqë nuk ka as mish, as gluten, është e përshtatshme për vegjetarianët dhe për ata që nuk hanë gluten.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Përgatitja e Furrës dhe e Lulelakrës: Ndizni furrën në 190°C, ose në 175°C me ventilator, dhe lyeni një tavë rreth 20 x 30 cm me 10 g gjalpë. Hiqni gjethet e jashtme të lulelakrës dhe ndajeni kokën në lule rreth 4 cm. Qëroni lëkurën e fortë të kërcellit të trashë, priteni në feta të holla dhe përdoreni bashkë me lulet. Lajini mirë nën ujë të rrjedhshëm.
2. Zierja e Shkurtër: Vini të vlojë 2 l ujë në një tenxhere të madhe dhe shtoni 1 lugë gjelle kripë. Hidhni lulet dhe zijini 5-6 minuta pasi uji të rifillojë të vlojë, derisa maja e thikës të hyjë në kërcell me pak rezistencë. Kullojini dhe lërini në kullesë 5-10 minuta, që të dalë avulli dhe lulet të thahen mirë.
3. Kaurdisja e Qepës: Ndërkohë, shkrini 20 g gjalpë në një tigan të vogël në zjarr mesatar të ulët. Shtoni qepën e grirë dhe kaurdiseni 5-6 minuta, duke e trazuar herë pas here, derisa të zbutet dhe të bëhet e tejdukshme, pa marrë ngjyrë të errët. Hiqeni nga zjarri dhe lëreni të ftohet pak, që të mos i mpiksë vezët kur ta përzieni me to.
4. Masa me Vezë dhe Kos: Në një tas të madh rrihni vezët me pirun rreth një minutë, derisa e verdha dhe e bardha të bashkohen. Shtoni kosin dhe përzieni derisa masa të jetë e lëmuar. Hidhni djathin e bardhë të thërrmuar, qepën, majdanozin dhe piperin e zi. Mos e provoni masën e papjekur; provoni më parë djathin dhe, vetëm nëse është pak i kripur, shtoni një majë kripë.
5. Mbushja e Tavës: Shtrojini lulet e kulluara në tavë në një shtresë të vetme, me pjesën e lules nga lart. Hidhni ngadalë masën me vezë sipër, duke e shpërndarë me lugë që të hyjë mes luleve dhe të mbulojë fundin e tavës. Tundni lehtë tavën që të mos mbeten xhepa ajri. Spërkatni sipër kaçkavallin e grirë dhe piperin e kuq.
6. Pjekja: Piqeni tavën në raftin e mesëm të furrës për 30-35 minuta, derisa sipërfaqja të marrë ngjyrë të artë dhe skajet të ngrihen pak. Tava është gati kur qendra nuk lëkundet më si lëng kur e tundni dhe thika e futur në mes del e pastër. Me termometër, qendra duhet të arrijë të paktën 71°C. Nëse sipërfaqja skuqet shpejt, mbulojeni me letër alumini.
7. Pushimi dhe Prerja: Nxirreni tavën nga furra dhe lëreni të pushojë 10 minuta në tryezë. Gjatë kësaj kohe masa me vezë forcohet dhe pak lëngu që mund të jetë mbledhur në skaje përthithet sërish. Priteni në katrorë me thikë të mprehtë, ngrijini me shpatull të gjerë dhe shërbejini të ngrohta.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni një kokë lulelakre të rëndë për madhësinë e saj, me lule të bardha, të ngjeshura dhe pa njolla kafe. Gjethet rreth saj duhet të jenë të freskëta, jo të vyshkura.
• Pritini lulet në madhësi të njëjtë, rreth 4 cm, që të zihen njësoj. Lulet e mëdha mbeten të forta në mes, ndërsa copëzat e vogla shpërbëhen.
• Provoni djathin e bardhë para se ta përdorni. Nëse është shumë i kripur, lëreni 15-20 minuta në ujë të ftohtë, kullojeni dhe vetëm pastaj thërrmojeni.
• Përdorni kos të trashë me yndyrë të plotë. Kosi i lehtë ose i hollë lëshon më shumë lëng gjatë pjekjes dhe masa del më pak kremoze.
• Në tavë balte ose qelqi, që ngrohet më ngadalë se tava metalike, llogaritni 5-10 minuta më shumë pjekje dhe kontrolloni qendrën para se ta nxirrni.
• Mund ta zieni lulelakrën dhe ta kaurdisni qepën një ditë përpara. Ruajini të mbuluara në frigorifer dhe mblidheni tavën vetëm pak para pjekjes.

Si të Servirni

Lëreni tavën të pushojë 10 minuta pasi ta nxirrni nga furra, pastaj priteni në katrorë me thikë të mprehtë. Shërbejeni të ngrohtë, jo përvëluese, sepse shijet e djathit dhe të kosit ndihen më mirë. Për një drekë vegjetariane, vendosni anash bukë fshati ose bukë misri dhe një sallatë me domate, kastravec e qepë, ose një sallatë jeshile me limon dhe vaj ulliri.

Si pjatë anësore, porcione më të vogla shkojnë mirë pranë pulës së pjekur, qofteve ose peshkut në skarë. Një turshi e thartë ose një tas me kos të ftohtë anash e balancojnë butësinë e tavës. Si pije, zgjidhni dhallë, ujë ose, për të rriturit, një verë të bardhë të thatë. Pjesa e mbetur, e ruajtur në frigorifer, hahet mirë edhe e ftohtë të nesërmen, si drekë e shpejtë.

Variacione Rajonale

• Me Spinaq: Shtoni mes luleve 200 g spinaq të freskët, të zbutur 2 minuta në tigan dhe të shtrydhur mirë nga lëngu. Tava merr ngjyrë të gjelbër dhe një shije më të freskët.
• Me Gjizë: Zëvendësoni djathin e bardhë me 200 g gjizë të kulluar. Gjiza është më e butë dhe zakonisht më pak e kripur, ndaj provojeni dhe, nëse duhet, shtoni në masën me vezë 1/2 lugë çaji kripë.
• Me Brokoli: Përdorni gjysmë lulelakër dhe gjysmë brokoli. Hidheni brokolin në ujë 2 minuta pas lulelakrës, sepse zbutet më shpejt; tava del me dy ngjyra dhe shije pak më të fortë.
• Me Qepë të Njoma dhe Kopër: Në pranverë, në vend të qepës së kaurdisur dhe majdanozit, përzieni drejtpërdrejt në masën me vezë 3-4 qepë të njoma të grira dhe 2 lugë gjelle kopër të freskët.
• Me Kore Buke: Përzieni 30 g thërrime buke me kaçkavallin para se ta spërkatni sipër, për një kore më krokante. Ky variant nuk është më pa gluten.

Çfarë është Lulelakër me Vezë në Furrë – Tavë me Djathë dhe Kos?

Lulelakër me vezë në furrë është një tavë perimesh e lidhur me vezë dhe kos. Lulelakra, e ndarë në lule dhe e zier shkurt, zë pjesën më të madhe të tavës. Mbi të hidhet një masë me vezë, kos të trashë, djathë të bardhë të thërrmuar, qepë të kaurdisur dhe majdanoz. Sipër spërkaten kaçkavall i grirë dhe pak piper i kuq i ëmbël, që në furrë formojnë një kore të artë e paksa krokante.

Vezët janë përbërësi që e lidh tavën. Kur nxehen, proteinat e tyre mpiksen dhe e kthejnë masën e lëngshme në një krem të fortë që i mban lulet bashkë. Kosi i bën vezët më të buta dhe i jep tavës një thartësi të lehtë. Djathi i bardhë zbutet, por mbetet në copëza të kripura brenda masës, ndërsa kaçkavalli shkrihet dhe skuqet sipër. Lulelakra del e butë, por ruan formën e luleve dhe shijen e saj të ëmbël.

Kjo pjatë ndryshon nga mënyrat e tjera të gatimit të lulelakrës. Kur piqet me erëza në tepsi, lulelakra mbetet e thatë dhe merr buzë krokante; kur skuqet e veshur me vezë, del si meze e skuqur. Këtu ajo gatuhet brenda një mase me vezë dhe kos, ashtu si në tavat e tjera me kos. Ndryshe nga gatimet graten me salcë beshamel, lidhja bëhet vetëm me vezë e kos, ndaj tava del pa gluten dhe ruan shijen e pastër të perimes.

Historia e Pjatës

Lulelakra i përket së njëjtës specie bimore me lakrën, brokolin dhe lakrat e Brukselit. Të gjitha këto perime u përzgjodhën gradualisht nga lakra e egër që rritet në brigjet e Evropës, secila për një pjesë tjetër të bimës: lakra për gjethet, lulelakra për kokën e dendur me lule të pazhvilluara. Lulelakra si perime më vete zakonisht lidhet me Mesdheun lindor, dhe autorë që shkruanin në arabisht në shekujt XII-XIII e përshkruajnë si bimë të kultivuar.

Në Evropën Perëndimore lulelakra u përhap kryesisht përmes Italisë, nga shekulli XVI e më pas. Emri italian cavolfiore do të thotë «lakër-lule», njësoj si fjala shqipe lulelakër, e përbërë nga «lule» dhe «lakër». Në Kosovë përdoret gjerësisht edhe emri karfiol, që me trajta të ngjashme gjendet edhe në disa gjuhë fqinje. Sot lulelakra kultivohet në Shqipëri dhe në Kosovë si perime e stinës së ftohtë dhe gjendet në tregje sidomos nga vjeshta deri në pranverë.

Fjala tavë tregon në shqip edhe enën e cekët të pjekjes, prej balte ose metali, edhe gatimin që piqet në të. Kosi i rrahur me vezë është një mënyrë e njohur për të lidhur gatimet e furrës në kuzhinën shqiptare; mjafton të kujtojmë tavën e kosit, ku mishi i qengjit piqet nën një shtresë të tillë. Për lulelakrën me vezë në furrë nuk ka të dhëna të dokumentuara për origjinë a autor; është gatim shtëpie që zbaton këtë mënyrë të njohur pjekjeje te një perime e zakonshme.