Karfioli i Pjekur me Erëza

Hyrje

Karfioli i pjekur me erëza është një nga mënyrat më të thjeshta për ta kthyer një kokë lulelakre në garniturë me shije të thellë. Lulet përzihen me vaj ulliri, piper të kuq të ëmbël, rigon, kripë e piper të zi, shtrohen në tepsi me disa thelpinj hudhre dhe piqen në furrë të nxehtë, derisa buzët të marrin ngjyrë të artë. Jashtë dalin paksa krokante, brenda mbeten të buta, me një ëmbëlsi që lulelakra e zier nuk e ka. Në Kosovë, e shpesh edhe në Shqipëri, kjo perime quhet thjesht karfiol.

Gjithçka varet nga nxehtësia dhe hapësira. Furra ngrohet në 220°C, lulet priten në madhësi të njëjtë, me një anë të sheshtë, dhe thahen mirë pas larjes. Në tepsi ato shtrohen në një shtresë të vetme, me pak hapësirë mes tyre, që lagështia të avullojë në vend që t'i ziejë. Thelpinjtë e hudhrës piqen me lëkurë midis luleve, ndaj nuk digjen dhe dalin të butë e të ëmbël. Pas 30-35 minutash, me një kthim në mes, karfioli është gati; limoni dhe majdanozi shtohen vetëm në fund.

Ky karfiol në furrë shërbehet si pjatë anësore pranë pulës së pjekur, qofteve, peshkut në skarë ose fasuleve në tavë. Me bukë dhe një tas kos, ose me qiqra të pjekura në të njëjtën tepsi, bëhet edhe drekë e lehtë. Është garniturë e mirë për ditët e javës, sepse kërkon pak punë dhe pjesën më të madhe e bën furra. Përbërësit janë vetëm perime, vaj dhe erëza, kështu që receta u përshtatet njësoj vegjetarianëve, veganëve dhe atyre që shmangin glutenin.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Ngrohja e Furrës: Ndizni furrën në 220°C me nxehtësi lart e poshtë, ose në 200°C me ventilim, dhe vendosni raftin në mes. Nëse doni që lulet të skuqen më shpejt nga poshtë, futni që tani në furrë një tepsi të madhe metalike bosh dhe lëreni të ngrohet 10 minuta. Furra duhet të jetë plotësisht e nxehtë para se të futni karfiolin, sepse në furrë të vakët lulet lëshojnë ujë dhe zbehen.
2. Pastrimi dhe Prerja: Hiqni gjethet e jashtme dhe prisni kërcellin e trashë. Ndajeni kokën në lule rreth 4 cm dhe lulet më të mëdha ndajini më dysh për së gjati, që të kenë një anë të sheshtë. Qendrën e butë dhe gjethet e njoma pritini në feta të holla dhe piqini bashkë me lulet. Lajini me ujë të ftohtë dhe thajini shumë mirë me një peshqir kuzhine të pastër.
3. Erëzimi: Në një tas të madh përzieni vajin e ullirit me piperin e kuq të ëmbël, rigonin e thatë, kripën dhe piperin e zi. Shtoni lulet e thata dhe thelpinjtë e hudhrës, të shtypur lehtë me anën e sheshtë të thikës, por me lëkurë. Përziejini me duar ose me dy lugë derisa çdo lule të jetë e veshur njëtrajtësisht me vaj dhe erëza.
4. Shtrimi në Tepsi: Nëse e keni ngrohur tepsinë më parë, nxirreni me doreza furre dhe punoni shpejt. Shtroni lulet në një shtresë të vetme, me anën e sheshtë poshtë, dhe lini pak hapësirë mes tyre. Shpërndani thelpinjtë e hudhrës midis luleve. Nëse tepsia nuk i nxë të gjitha lulet pa u mbivendosur, përdorni dy tepsi, sepse në tepsi të mbushur plot karfioli zihet në avull dhe nuk skuqet.
5. Pjekja e Parë: Futeni tepsinë në furrë dhe piqeni karfiolin për 18-20 minuta pa e hapur derën. Në këtë fazë avullon pjesa më e madhe e lagështisë dhe anët që prekin tepsinë fillojnë të skuqen. Kur ngrini një lule me shpatull, ana e poshtme duhet të jetë kafe e artë; nëse është ende e zbehtë, lëreni edhe 3-4 minuta.
6. Kthimi dhe Pjekja e Dytë: Kthejini lulet me shpatull, që të skuqet edhe ana tjetër, dhe piqini edhe 12-15 minuta. Karfioli është gati kur buzët e luleve janë kafe të errët dhe paksa krokante, ndërsa maja e thikës hyn lehtë në kërcellin e lules pa e shpërbërë. Majat e holla që nxihen pak janë në rregull dhe japin shije, por lulet e djegura plotësisht hiqini.
7. Përfundimi dhe Shërbimi: Nxirreni tepsinë nga furra. Shtypni thelpinjtë e butë të hudhrës që të dalin nga lëkura dhe përziejini lehtë me karfiolin. Spërkatni karfiolin me lëngun e gjysmë limoni, hidhni sipër majdanozin e grirë, provojeni dhe shtoni një majë kripë vetëm nëse duhet. Shërbejeni menjëherë, sa lulet janë ende të nxehta dhe krokante.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni karfiol me lule të mbyllura dhe të ngjeshura. Kur lulet kanë filluar të ndahen e të zverdhen, perimja është e vjetër dhe ka shije më të fortë.
• Mos i hidhni gjethet e njoma dhe qendrën e kokës. Të prera hollë, piqen bashkë me lulet dhe gjethet dalin krokante si patatina.
• Përdorni tepsi metalike me buzë të ulëta. Letra e furrës e lehtëson pastrimin, por lulet skuqen pak më mirë kur prekin drejtpërdrejt metalin.
• Fërkojeni rigonin e thatë mes gishtave para se ta hidhni në vaj, që të çlirojë më shumë aromë.
• Nëse përdorni dy tepsi, ndërroni vendet e tyre në furrë kur i ktheni lulet, që të piqen njësoj.

Si të Servirni

Shërbejeni karfiolin menjëherë pas pjekjes, sa buzët janë ende krokante, sepse me kalimin e minutave avulli i brendshëm i zbut. Hidheni në një pjatë të gjerë e të cekët, jo në tas të thellë, që lulet të mos mbyten nga avulli i tyre. Si garniturë shkon mirë pranë pulës ose qengjit të pjekur, qofteve të skarës, peshkut të pjekur dhe biftekëve. Anash vendosni një sallatë jeshile ose një sallatë me domate dhe kastravec.

Për një drekë vegjetariane, shoqërojeni me bukë fshati, me pure patatesh ose me një tas kos të trashë me hudhër dhe kopër. Mbetjet e ftohta mund të shtohen të nesërmen në një sallatë me fasule ose me oriz. Kur e përgatitni për mysafirë, futeni në furrë rreth 40 minuta para se të shtrohet tryeza, jo shumë herët, sepse karfioli i pjekur e humb shpejt koren kur pret gati.

Variacione Rajonale

• Me Qimnon dhe Koriandër: Për një karfiol me erëza më të ngrohta, zëvendësoni rigonin me 1 lugë çaji qimnon të bluar dhe 1/2 lugë çaji koriandër të bluar. Ky version shkon mirë pranë qengjit të pjekur.
• Me Piper Djegës: Zëvendësoni gjysmën e piperit të kuq të ëmbël me piper të kuq djegës ose shtoni 1/2 lugë çaji piper djegës të thërrmuar. Erëzat i shtoni njësoj, në vaj, para pjekjes.
• Me Qiqra: Shtoni në tepsi 240 g qiqra të ziera, të kulluara dhe të thara mirë, të përziera me pak vaj dhe erëza. Piqen bashkë me karfiolin, dalin krokante dhe pjata bëhet drekë vegjetariane.
• Me Salcë Kosi: Shërbejeni karfiolin me 200 g kos të trashë të përzier me 1 thelpi hudhër të grirë dhe pak kopër. Me salcën e kosit gatimi nuk është më vegan, por mbetet vegjetarian.

Çfarë është Karfioli i Pjekur me Erëza?

Karfioli i pjekur me erëza është një garniturë perimesh e gatuar me nxehtësi të thatë në furrë. Lulet e lulelakrës, të ndara në copa rreth 4 cm, përzihen me vaj ulliri dhe erëza të thata, pastaj piqen në tepsi të hapur, pa ujë, pa salcë dhe pa u zier më parë. Rezultati është një perime me sipërfaqe të skuqur, me buzë krokante dhe me brendësi të butë, që ruan formën e luleve dhe nuk shpërbëhet në pjatë.

Lulelakra përmban shumë ujë, rreth 92 për qind të peshës. Në furrë të nxehtë ky ujë avullon shpejt nga sipërfaqja dhe vetëm atëherë fillon skuqja: sheqernat natyrorë të perimes karamelizohen dhe krijojnë ngjyrën e artë dhe një shije të ëmbël, pak si të arrave. Kur lulelakra zihet gjatë, çliron përbërës squfuri me erë të fortë; pjekja e shpejtë në temperaturë të lartë e kufizon këtë dhe nxjerr në pah anën më të ëmbël të saj.

Erëzat janë të thjeshta dhe nuk e mbulojnë shijen e perimes. Piperi i kuq i ëmbël i jep ngjyrë dhe një ngrohtësi të butë, rigoni i thatë sjell aromën e njohur të gatimeve mesdhetare, ndërsa hudhra e pjekur me lëkurë zbutet si krem. Ndryshe nga tava me lulelakër dhe vezë ose nga lulelakra e skuqur e veshur me brumë, këtu karfioli me erëza nuk ka asgjë që e lidh apo e vesh: vetëm vaj, erëza dhe nxehtësi.

Historia e Pjatës

Botanikisht, lulelakra është një nga format e kultivuara të lakrës së egër, njësoj si lakra e zakonshme dhe brokoli. Pjesa që hahet është koka, një tufë e dendur lulesh të pazhvilluara; nëse bima lihet në arë, koka zgjatet dhe çel lule të verdha. Perimja është kultivuar prej shekujsh në pellgun e Mesdheut dhe prej andej u përhap në pjesën tjetër të Evropës. Sot rritet si perime e stinës së ftohtë edhe në Shqipëri dhe në Kosovë, ku tregjet mbushen me të sidomos nga vjeshta deri në pranverë.

Në shqip kjo perime ka dy emra. Në gjuhën standarde quhet lulelakër, një fjalë e përbërë që bashkon dy pjesët e saj, lulen dhe lakrën. Në Kosovë, si në treg ashtu edhe në kuzhinë, emri më i zakonshëm është karfiol, i cili dëgjohet shpesh edhe në Shqipëri. Ky emër, që gjendet me trajta të ngjashme edhe në disa gjuhë fqinje, ka të njëjtën rrënjë me italishten cavolfiore. Prandaj lulelakër e pjekur dhe karfiol i pjekur janë i njëjti gatim, i quajtur ndryshe sipas vendit.

Për këtë mënyrë të gatimit nuk ka një origjinë të dokumentuar. Në kuzhinën shqiptare lulelakra përgatitet shpesh si turshi, si sallatë e zier, në tavë me vezë ose e skuqur me brumë. Pjekja e perimeve me vaj ulliri në tepsi, nga ana tjetër, është mënyrë e njohur në gjithë Mesdheun, dhe në shtëpitë shqiptare tava dhe tepsia janë enë të përditshme. Kjo recetë thjesht e zbaton atë mënyrë të pjekjes te lulelakra, me pak erëza që gjenden në çdo kuzhinë.