Gështenja të Pjekura - Snack Dimri

Hyrje

Një grusht gështenja të pjekura, të nxehta mes duarve, është ndër shijet më të njohura të vjeshtës dhe të dimrit. Sapo bie i ftohti, era e tyre përhapet nga mangallët e shitësve nëpër trotuare dhe nga furrat e shtëpive. Lëvozhga kërcet dhe hapet, ndërsa brenda tuli është i verdhë, i butë dhe paksa i thërrmueshëm, me një ëmbëlsi të natyrshme që të kujton njëkohësisht patatën e ëmbël dhe lajthinë. Nuk kërkojnë asgjë tjetër veç zjarrit dhe pak durimi.

Receta është e thjeshtë, por ka tre hapa që nuk duhen anashkaluar. Çdo gështenjë pritet kryq në anën e fryrë, që avulli të dalë dhe lëvozhga të mos plasë në furrë. Pastaj gështenjat njomen gjysmë ore në ujë të vakët, që të marrin lagështi dhe të krijojnë më shumë avull gjatë pjekjes. Piqen në 220°C për 20-25 minuta, derisa prerjet të hapen, dhe sapo dalin mbështillen në një peshqir të lagur për dhjetë minuta. Ky pushim e shkëput cipën e hollë nga tuli dhe qërimi bëhet shumë më i lehtë.

Në këtë version gështenjat ndahen në dy pjata. Gjysma e tyre shërbehet e thjeshtë, vetëm me pak kripë të trashë. Gjysma tjetër kalohet dy-tre minuta në tigan me gjalpë e mjaltë dhe, me pak kanellë sipër, bëhet një ëmbëlsirë e vogël dimri. Janë të mira për mbrëmjet e gjata me familjen, për t'i nxjerrë me çaj mali kur vijnë miq ose si diçka e ëmbël pas darkës në festat e fundvitit. Përveç gështenjave, ju duhen vetëm pak gjalpë, mjaltë, kanellë dhe kripë. Një kilogram mjafton për gjashtë veta.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Zgjedhja e gështenjave: Hidhini gështenjat në një tas të madh me ujin e vakët dhe lërini 5 minuta. Ato që notojnë mbi ujë zakonisht janë tharë ose janë krimbur, prandaj hiqini. Largoni edhe ato me vrima të vogla, me lëvozhgë të plasaritur ose me erë myku. Nxirrini të tjerat me një lugë me vrima dhe mos e derdhni ujin, sepse do t'ju duhet për njomjen.
2. Prerja kryq: Vendoseni çdo gështenjë me anën e sheshtë poshtë mbi një dërrasë dhe mbajeni fort me një peshqir të palosur, që të mos rrëshqasë. Me majën e një thike të vogël e të mprehtë, bëni në anën e fryrë një kryq me krahë rreth 2 cm, që të çajë lëvozhgën dhe cipën e brendshme, por pa hyrë thellë në tul. Mos lini asnjë gështenjë pa prerë.
3. Njomja: Kthejini gështenjat e prera në të njëjtin ujë dhe lërini të njomen 30 minuta. Ndërkohë ndizni furrën në 220°C, me nxehtësi lart e poshtë, që të jetë plotësisht e nxehur kur t'i futni. Pas njomjes kullojini dhe fshijini lehtë me peshqir, por pa i tharë krejt: pak lagështi në sipërfaqe kthehet në avull dhe e mban tulin të butë.
4. Pjekja në furrë: Shtrojini gështenjat në një tepsi në një shtresë të vetme, me prerjen nga lart. Futini në raftin e mesëm të furrës dhe piqini 20-25 minuta, duke e tundur tepsinë një herë në gjysmë të kohës. Janë gati kur prerjet hapen e përdridhen, lëvozhga merr ngjyrë kafe të errët dhe tuli i verdhë është i butë kur e shponi me majën e thikës.
5. Pushimi në peshqir: Nxirrini menjëherë dhe derdhini mbi një peshqir pambuku të lagur e të shtrydhur mirë. Mblidhini cepat e peshqirit sipër, si bohçe, dhe lërini gështenjat të pushojnë 10 minuta. Avulli i mbyllur e shkëput cipën e brendshme nga tuli. Mos i lini më gjatë se 15 minuta, sepse kur ftohen, cipa ngjitet përsëri dhe qërimi bëhet i vështirë.
6. Qërimi: Qëroni gështenjat sa janë ende të ngrohta: shtypini lehtë mes gishtave që të hapet kryqi, hiqni lëvozhgën dhe pastaj cipën e hollë kafe, që ka shije të hidhur. Mbani gjithmonë pjesën tjetër të mbështjellë në peshqir, që të mos ftohet. Ato që nuk qërohen dot, rikthejini për 3-4 minuta në furrën ende të nxehtë. Ndajini gështenjat e qëruara në dy pjesë të barabarta.
7. Kripa dhe glazura me mjaltë: Vendosni gjysmën e gështenjave në një pjatë dhe spërkatini me kripën e trashë sa janë ende të ngrohta. Për gjysmën tjetër, shkrini gjalpin në një tigan të gjerë në zjarr mesatar të ulët, shtoni mjaltin dhe prisni sa të nisë të bëjë flluska. Hidhni gështenjat dhe trazojini 2-3 minuta, derisa të shkëlqejnë dhe të vishen mirë. Hiqini nga zjarri dhe spërkatini me kanellë.
8. Shërbimi dhe ruajtja: Shërbejini të dyja pjatat menjëherë, sa gështenjat janë të ngrohta. Ato që teprojnë lërini të ftohen, futini brenda dy orëve në një enë të mbyllur dhe ruajini në frigorifer deri në 3 ditë. Për t'i ringrohur, mbështillini në letër alumini me disa pika ujë dhe futini në furrë në 180°C për rreth 10 minuta, derisa të ngrohen mirë.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni gështenja të rënda për madhësinë e tyre, me lëvozhgë të ndritshme e të tendosur; ato të lehta e me lëvozhgë të rrudhur janë tharë dhe dalin të forta.
• Piqni bashkë gështenja me madhësi të ngjashme, që të gatuhen njëkohësisht. Gështenjat e mëdha kërkojnë zakonisht 3-5 minuta më shumë në furrë.
• Mund të vendosni në fund të furrës një enë rezistente ndaj nxehtësisë me pak ujë; avulli shtesë e mban tulin më të butë.
• Ruajini gështenjat e freskëta në frigorifer, në qese letre, dhe piqini brenda një deri në dy javë, sepse kanë shumë ujë dhe myken shpejt.
• Qërojini me një peshqir të hollë në dorë: gështenjat e nxehta djegin gishtat, por qërohen më lehtë kur janë të ngrohta.

Si të Servirni

Gështenjat janë më të shijshme sa janë ende të ngrohta, kur tuli është i butë dhe aroma e plotë. Shërbejini në një shportë të veshur me peshqir pambuku ose në një tas balte, që të mbeten të ngrohta më gjatë. Gështenjat me mjaltë vendosini në një pjatë më vete, sepse ngjiten; një pirun i vogël ose disa kruese dhëmbësh e bëjnë më të lehtë ngrënien.

Nga pijet, shkojnë shumë mirë me çaj mali, me çaj të zi me limon ose me një gotë qumësht të ngrohtë për fëmijët, ndërsa të rriturit mund t'i shoqërojnë me një gotë verë të kuqe. Për një pjatë dimri më të pasur, vendosini pranë mandarinave, fiqve të thatë dhe arrave. Gështenjat me kripë mund të shërbehen edhe si meze para darkës, ndërsa ato me mjaltë si ëmbëlsirë e lehtë pas saj.

Variacione Rajonale

• Në tigan me vrima: Piqini gështenjat e prera në tiganin e posaçëm me vrima mbi zjarr mesatar ose mbi prush, të mbuluara, për 20-25 minuta. Tundeni tiganin shpesh që të mos digjen; marrin një aromë të lehtë tymi, si ato të shitësve në rrugë.
• Mbi sobën me dru: Shtrojini mbi pllakën e nxehtë të sobës ose në një tavë të vjetër mbi të dhe kthejini shpesh. Koha varet nga zjarri, zakonisht 20-30 minuta.
• Në fritezë me ajër: Pas prerjes dhe njomjes, piqini në 200°C për 15-18 minuta, në një shtresë të vetme, duke e tundur shportën në gjysmë të kohës.
• Gështenja të ziera: Vendosini gështenjat e prera në një tenxhere me ujë të kripur dhe lërini të ziejnë 25-35 minuta, derisa të zbuten. Dalin më të lagështa dhe përdoren mirë për pure ose mbushje.
• Me sheqer kafe dhe portokall: Në vend të mjaltit, shkrini 2 lugë gjelle sheqer kafe me gjalpin dhe shtoni pak lëkurë portokalli të grirë në fund.

Çfarë është Gështenja të Pjekura - Snack Dimri?

Gështenjat e pjekura janë frytet e gështenjës së butë (Castanea sativa), të pjekura me gjithë lëvozhgë derisa tuli të zbutet dhe të marrë ngjyrë të artë. Ndryshe nga arrat dhe bajamet, gështenja ka pak yndyrë dhe shumë niseshte, prandaj pas pjekjes nuk del kërcitëse, por e butë dhe paksa e thërrmueshme, me shije të ëmbël. Përmban edhe vitaminë C, gjë që rrallë e gjen te frutat me lëvozhgë, dhe natyrshëm nuk ka gluten.

Gjatë pjekjes, punën kryesore e bën avulli. Uji brenda gështenjës nxehet dhe kërkon rrugëdalje; nëse lëvozhga nuk është prerë, presioni mund ta çajë me zhurmë brenda furrës. Prerja kryq i hap rrugë avullit, ndërsa njomja paraprake shton lagështinë, që tuli të mos thahet. Në fund, peshqiri i lagur mban avullin rreth gështenjave dhe ndihmon që cipa e hidhur të shkëputet nga tuli.

Kujdes me ngatërresën më të zakonshme: gështenja e kalit, që rritet shpesh në parqe dhe buzë rrugëve, nuk hahet. Frytet e saj janë të rrumbullakëta, pa majë, dhe dalin nga një guaskë me pak gjemba të shkurtra. Gështenja e ngrënshme ka zakonisht njërën anë të sheshtë dhe një majë të vogël me push, dhe rritet brenda një guaske të mbuluar dendur me gjemba të mprehta.

Historia e Pjatës

Gështenja e butë është pemë e lashtë, vendase në Evropën jugore dhe në Azinë e Vogël. Grekët dhe romakët e njihnin dhe e kultivonin, dhe me kohë ajo u përhap në zonat kodrinore të gjithë Mesdheut. Në fshatrat malore të Italisë, të Francës jugore dhe të Korsikës, ku gruri rritej me vështirësi, gështenja u bë për shekuj ushqim bazë: thahej, bluhej në miell gështenje dhe zinte vendin e bukës gjatë dimrit.

Pjekja në zjarr është mënyra më e vjetër dhe më e thjeshtë për t'i ngrënë, prandaj nuk ka një vend apo një datë të saktë origjine. Gështenjat piqeshin në hirin e vatrës, në tigane me vrima mbi prush dhe, më vonë, mbi sobat me dru. Shitësit që i pjekin në rrugë gjatë dimrit janë sot pamje e zakonshme në shumë qytete të Evropës, nga Roma dhe Parisi deri në Stamboll.

Në Shqipëri gështenja rritet në zonat kodrinore e malore dhe vilet nga fundi i shtatorit deri në nëntor. Nuk ka të dhëna të sakta se kur u bë zakon pjekja e saj në shtëpi; me gjasë ka qenë thjesht mënyra më e natyrshme për ta gatuar, njësoj si kudo ku rritet kjo pemë. Sot gështenjat e pjekura shiten nëpër trotuaret e qyteteve sapo fillon i ftohti dhe mbeten një nga shijet më të thjeshta e më të dashura të stinës.