Makarona me Tono në Salcë Domateje

Hyrje

Makarona me tono janë nga ato pjata që e shpëtojnë darkën kur në frigorifer ka mbetur pak gjë. Mjafton një paketë makarona, dy kanaçe ton në vaj ulliri dhe një kanaçe domate të qëruara, përbërës që shumë familje i mbajnë gjithmonë në dollap. Qepa e zbutur ngadalë, hudhra dhe pak spec djegës i japin salcës bazën, domatet trupin, ndërsa toni shtohet vetëm në fund, që të mbetet me copa të buta. Rezultati është një pjatë e ngrohtë dhe e ngopshme, gati për rreth 40 minuta.

Sekreti qëndron te rendi i punës. Qepa kaurdiset në zjarr mesatar derisa të zbutet e të bëhet e tejdukshme, pa u skuqur, që t'i japë salcës ëmbëlsi. Pasta e domates gatuhet një minutë në vaj para se të hidhen domatet, që salca të marrë ngjyrë e shije më të thellë. Toni në kanaçe është i gatuar, ndaj mjaftojnë dy-tre minuta që të ngrohet; po të ziejë gjatë, thahet. Pak ujë nga zierja e makaronave, me niseshtenë e vet, e bën salcën të ngjitet pas makaronave.

Me 400 g makarona dalin katër porcione të plota si pjatë kryesore. Receta i përshtatet një dreke ose darke të shpejtë gjatë javës, por edhe ditëve kur në shtëpi nuk gatuhet mish, sepse përbërësit gjenden kudo dhe ruhen gjatë. Salca shkon mirë me spageti, penne ose fusilli, sipas asaj që keni në dollap. Makarona me tono nuk janë gatim tradicional shqiptar, por një pjatë me origjinë italiane që gatuhet prej kohësh në shumë shtëpi shqiptare dhe shoqërohet bukur me një sallatë të freskët.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Vini ujin në zjarr: Hidhni 4 litra ujë në një tenxhere të madhe, mbulojeni dhe vendoseni në zjarr të fortë. Ndërkohë grijeni qepën imët, prisni thelpinjtë e hudhrës në feta të holla dhe grijeni majdanozin. Hapni kanaçet e tonit, kullojeni tonin në një sitë dhe lëreni mënjanë. Shtypni domatet e qëruara me pirun ose me dorë, bashkë me lëngun e tyre.
2. Kaurdisni qepën: Në një tigan të gjerë me anë të larta, rreth 28-30 cm, ngrohni 3 lugë gjelle vaj ulliri në zjarr mesatar. Shtoni qepën dhe një majë kripë dhe kaurdiseni 6-7 minuta, duke e përzier, derisa të zbutet e të bëhet e tejdukshme, pa marrë ngjyrë. Shtoni hudhrën dhe specin djegës dhe gatuajini rreth 1 minutë, derisa të lëshojnë aromë, pa i lënë të skuqen.
3. Gatuani salcën e domates: Shtoni pastën e domates dhe përzieni rreth 1 minutë, derisa të errësohet pak dhe të bashkohet me vajin. Hidhni domatet e shtypura, përzieni dhe lëreni salcën të marrë valë. Ulni zjarrin dhe ziejeni pa kapak 12-15 minuta, duke e përzier herë pas here, derisa të trashet dhe vaji të duket në anët e tiganit. Nëse trashet shumë, shtoni 2-3 lugë ujë nga tenxherja.
4. Zieni makaronat: Kur uji të vlojë fort, hidhni kripën e trashë dhe pastaj makaronat, mundësisht kur salcës i kanë mbetur rreth 10 minuta, që të dyja të jenë gati njëkohësisht. Përziejini gjatë minutës së parë, që të mos ngjiten. Ziejini 1-2 minuta më pak se koha e shkruar në paketë, që të mbeten pak të forta në mes. Para se t'i kulloni, merrni me një filxhan rreth 200 ml nga uji i zierjes.
5. Shtoni tonin: Kur salca të jetë trashur, hidhni tonin e kulluar dhe ndajeni me pirun në copa të mëdha. Përzieni me kujdes, që copat të mos shpërbëhen, dhe ngroheni 2-3 minuta, vetëm sa të nxehet mirë. Provojeni salcën dhe shtoni pjesën tjetër të kripës vetëm po të duhet, sepse toni është vetë i kripur. Hidhni piperin e zi.
6. Lidhni makaronat me salcën: Kullojini makaronat dhe hidhini menjëherë në tigan me salcën. Shtoni 3-4 lugë gjelle nga uji i zierjes dhe përziejini në zjarr mesatar për 1-2 minuta, derisa salca të mbështjellë çdo makaronë e të marrë shkëlqim. Nëse duket e thatë, shtoni edhe pak ujë zierjeje. Hiqeni tiganin nga zjarri dhe shtoni pjesën më të madhe të majdanozit, duke përzier.
7. Shërbejeni: Ndajini makaronat në katër pjata të ngrohta dhe shërbejini menjëherë, sepse duke pritur thithin salcën dhe thahen. Sipër hidhni majdanozin e mbetur dhe lugën e fundit të vajit të ullirit. Mbetjet ftohini dhe vendosini në frigorifer, në enë të mbyllur, brenda dy orësh nga gatimi. Hajini brenda 2-3 ditësh, të ringrohura derisa të nxehen mirë në të gjithë masën.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni ton në vaj ulliri me copa të plota: mbetet më i butë dhe më i shijshëm se toni në ujë, që thahet shpejt në salcë.
• Kullojeni tonin mirë në sitë para se ta hidhni në tigan, që vaji i kanaçes të mos e bëjë pjatën të rëndë e të yndyrshme.
• Mbani parasysh se toni, pasta e domates dhe uji i makaronave janë të gjithë të kripur. Kriposeni salcën vetëm pasi të keni shtuar tonin dhe ta keni provuar.
• Ruani gjithmonë një filxhan nga uji i zierjes para se të kulloni makaronat; me të e rregulloni dendësinë e salcës në fund.
• Mund ta gatuani salcën e domates, pa ton, deri në një ditë më parë dhe ta mbani në frigorifer. Kur t'ju duhet, ngroheni, shtoni tonin dhe vazhdoni me makaronat.

Si të Servirni

Shërbejini makaronat me tono menjëherë, sa janë të nxehta, në pjata të ngrohura paraprakisht me ujë të nxehtë. Sipër hidhni majdanozin e mbetur, pak piper të zi të sapobluar dhe një fije vaj ulliri ekstra të virgjër. Djathi nuk është i domosdoshëm; nëse në shtëpi e preferoni, hidhni pak djathë të fortë të grirë vetëm në pjatë.

Anash shkon mirë një sallatë jeshile me marule, rukola ose lakër të grirë hollë, e rregulluar me limon ose uthull, që e balancon kripën e tonit. Në verë, një sallatë me domate, kastravec dhe qepë të kuqe e plotëson bukur pjatën. Pak bukë e thekur ndihmon të mblidhni salcën që mbetet në pjatë. Për pije zgjidhni ujë me gaz me një fetë limoni ose një verë të bardhë të thatë e të ftohur.

Variacione Rajonale

• Me ullinj të zinj: Shtoni 50 g ullinj të zinj pa bërthamë, të prerë në rrathë, bashkë me tonin. Ullinjtë e bëjnë salcën më të fortë në shije, ndaj kriposeni me shumë kujdes.
• Pa domate: Kaurdisni hudhrën dhe specin djegës në vaj ulliri, shtoni tonin, disa lugë ujë zierjeje, pak lëkurë limoni të grirë dhe shumë majdanoz. Del një pjatë më e lehtë, gati për 20 minuta.
• Me domate të freskëta: Në verë zëvendësoni domatet në kanaçe me 600 g domate të pjekura, të qëruara dhe të grira. Ziejini 5-10 minuta më gjatë, derisa lëngu të trashet.
• Për fëmijë: Hiqni specin djegës dhe përdorni makarona të shkurtra, si fusilli ose farfalle, që hahen më lehtë dhe e mbajnë mirë salcën.

Çfarë është Makarona me Tono në Salcë Domateje?

Makarona me tono janë makarona të ziera që përzihen me një salcë domateje me ton të konservuar. Fjala tono vjen nga italishtja tonno; në shqipen standarde peshku quhet ton, por për këtë pjatë emri italian është ngulitur në të folurën e përditshme. Në Itali ajo njihet si pasta al tonno ose pasta al sugo di tonno dhe gatuhet në shumë mënyra: me domate ose pa domate, me ullinj, me limon ose me barishte të ndryshme.

Ky version është i thjeshtë dhe mbështetet te përbërës që gjenden në çdo dyqan: ton në vaj ulliri, domate të qëruara në kanaçe, pastë domateje, qepë, hudhër, spec djegës i tharë dhe majdanoz i freskët. Zgjidhet toni në vaj ulliri, sepse mbetet më i butë dhe më i shijshëm se toni në ujë, që del më i thatë. Salca nuk ka krem, gjalpë apo djathë; pasurinë ia japin vaji i ullirit dhe domatet e trashura nga zierja.

Salca duhet të jetë e trashë, jo e lëngshme si supë. Kur përzihet me makaronat bashkë me pak ujë zierjeje, ajo mbështjell çdo copë dhe merr shkëlqim. Copat e tonit duhet të duken qartë, jo të shpërbëhen krejt në domate. Shija është e plotë, pak e kripur nga toni dhe pak e ëmbël nga domatet, me një djegësi të lehtë nga speci dhe freskinë e majdanozit në fund.

Historia e Pjatës

Toni është peshkuar në Mesdhe që në lashtësi. Grekët dhe romakët e njihnin mirë, dhe emri i tij në shumë gjuhë evropiane vjen nga greqishtja e vjetër thýnnos, përmes latinishtes thunnus. Për shekuj me radhë, në brigjet e Sicilisë, Sardenjës, Spanjës dhe Portugalisë, toni kapej me rrjeta të mëdha të ngulura pranë bregut, kur tufat kalonin aty gjatë shtegtimit të pranverës. Mishi i tij ruhej me kripë ose në vaj, sepse kapja ishte e madhe dhe stina e shkurtër.

Konservimi i tonit në vaj në kanaçe nisi gjatë shekullit XIX në disa vende të Mesdheut, mes tyre edhe Italia, dhe u bë industri e madhe gjatë shekullit XX. Kanaçja e bëri tonin një ushqim të përditshëm, që mbahet për muaj të tërë në dollap. Kur dhe ku u gatuan për herë të parë makarona me salcë domateje dhe ton nuk dihet me siguri. Në Itali kjo është pjatë e zakonshme shtëpie, që përshtatet edhe për ditët kur nuk hahet mish.

Në Shqipëri makaronat janë prej kohësh ushqim i përditshëm, dhe ndikimi i kuzhinës italiane ndihet qartë në mënyrën si gatuhen. Toni në kanaçe gjendet sot në çdo dyqan, ndaj makarona me tono janë bërë një darkë e njohur në shumë shtëpi, sidomos kur koha është e pakët. Kjo recetë nuk pretendon të jetë tradicionale shqiptare. Është një version shtëpie i pjatës italiane, me përbërës që gjenden lehtë dhe me një mënyrë gatimi që e mban tonin të butë.