Byrek Trekëndësh me Gjizë dhe Majdanoz në Furrë

Hyrje

Në këtë recetë për byrek trekëndësh me gjizë, në vend të një tave të madhe që pritet në copa, çdo byrek formohet veçmas. Petët e holla priten në shirita, në fund të secilit vihet pak mbushje me gjizë dhe shiriti paloset në trekëndësh, palë pas palë. Rezultati është një kore e hollë që thyhet në fletë e kërcet nën dhëmbë dhe një mbushje e butë, pak e kripur, me freskinë e majdanozit. Trekëndëshat hahen lehtë me dorë, ndaj janë të përshtatshëm për mëngjes, për çantën e shkollës ose për tryezën kur vijnë mysafirë.

Suksesi varet nga tri gjëra. E para, mbushja duhet të jetë e dendur, jo e lagësht: gjiza kullohet mirë, sepse lagështia e tepërt e zbut petën nga brenda dhe i hap palosjet në furrë. E dyta, petët e holla thahen shpejt në ajër, prandaj mbahen nën një peshqir pak të lagur dhe lyhen me përzierje gjalpi e vaji para se të priten. Gjalpi jep aromë dhe ngjyrë, ndërsa vaji e mban përzierjen të lëngshme më gjatë, që të shtrihet lehtë me furçë. E treta, palosja duhet të jetë e ngjeshur, pa lënë ajër brenda, që mbushja të mos dalë jashtë. Veza e lidh gjizën me djathin e bardhë, kurse lyerja me vezë e qumësht u jep trekëndëshave shkëlqim të artë dhe e ndihmon susamin të ngjitet.

Këta byrekë shërbehen të ngrohtë, rreth dhjetë minuta pasi dalin nga furra, me kos, dhallë ose çaj. Janë zgjedhje e mirë për mëngjesin e fundjavës, për një drekë të lehtë me sallatë ose për një tryezë festive ku duhen kafshata që nuk kërkojnë thikë. Mund t'i palosni më herët dhe t'i ngrini të papjekur, pastaj t'i piqni drejtpërdrejt nga ngrirja kur t'ju duhen, pa e humbur krokantësinë e kores.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Kulloni gjizën: Vendoseni gjizën në një sitë të veshur me garzë ose me një pëlhurë të hollë pambuku dhe lëreni të kullojë 20 minuta, duke e shtypur lehtë me lugë herë pas here. Ndërkohë grijeni imët majdanozin dhe thërrmoni djathin. Nëse petët janë të ngrira, duhet t'i keni shkrirë që një natë më parë në frigorifer. Mbajini në paketim deri në momentin e punës, sepse në ajër thahen dhe çahen brenda pak minutash.
2. Përgatitni mbushjen: Në një tas, shtypni gjizën me pirun derisa të mos ketë kokrra të mëdha. Shtoni djathin e bardhë, majdanozin dhe piperin, pastaj provojeni masën dhe shtoni kripë vetëm nëse ka nevojë. Në fund thyeni njërën vezë dhe përzieni mirë. Mbushja duhet të jetë e dendur dhe të qëndrojë në lugë pa rrjedhur.
3. Ngrohni furrën dhe shkrini gjalpin: Ngrohni furrën në 175°C me ventilator dhe shtroni dy tava me letër furre. Shkrini gjalpin në zjarr të ulët dhe përziejeni me vajin. Hapni paketën e petëve dhe mbulojini menjëherë me një peshqir pak të lagur, që të mos thahen ndërsa punoni. Nxirrni vetëm dy fletë njëherësh.
4. Prisni shiritat: Shtrijeni një fletë pete në tavolinë dhe lyejeni lehtë me furçë me përzierjen e gjalpit, në të gjithë sipërfaqen. Vendosni sipër fletën e dytë dhe lyejeni edhe atë. Me thikë të mprehtë ose me rrotë pice, prisni fletët për së gjati në tre shirita rreth 10 cm të gjerë. Mos e tepëroni me yndyrën: shtresa e trashë e rëndon petën dhe e pengon të bëhet krokante.
5. Mbushni dhe palosni: Vendosni rreth 2 lugë gjelle mbushje (afërsisht 30 g) në fund të çdo shiriti, 2 cm larg skajit. Palosni cepin e poshtëm diagonalisht mbi mbushjen që të krijohet një trekëndësh, pastaj vazhdoni ta palosni trekëndëshin përgjatë shiritit, me radhë lart e anash, deri në fund. Ngjiteni skajin e fundit me pak gjalpë. Përsëritni me petët e tjera derisa të mbarojë mbushja; dalin rreth 18 trekëndësha.
6. Lyeni me vezë dhe susam: Vendosini trekëndëshat në të dyja tavat, me skajin e ngjitur poshtë dhe 2 cm larg njëri-tjetrit. Rrihni vezën e dytë me qumështin dhe lyeni sipërfaqen e çdo trekëndëshi me një shtresë të hollë, pa lënë pellgje veze në letër. Spërkatini me susam dhe shtypni lehtë me gisht që farat të ngjiten. Lani duart pas punës me vezë të papjekur.
7. Piqini deri në të artë: Futini të dyja tavat në furrë, në dy raftet më afër mesit, dhe piqini 22-25 minuta, derisa trekëndëshat të marrin ngjyrë të artë sipër dhe poshtë. Në gjysmë të kohës ndërroni vendet e tavave. Në furrë pa ventilator, piqini tavat një nga një në 190°C, në raftin e mesit, ndërsa e dyta pret në frigorifer. Mbushja duhet të jetë e nxehtë dhe e lidhur në qendër, të paktën 71°C me termometër.
8. Lërini të pushojnë: Nxirrini nga furra, kalojini mbi një skarë dhe lërini 10 minuta pa i mbuluar, që avulli të dalë dhe fundi të mos zbutet. Shërbejini të ngrohtë. Trekëndëshat e mbetur futini në frigorifer brenda dy orësh, në enë të mbyllur, dhe ringrohini në furrë në 180°C, pa mbulesë, derisa të nxehen mirë në qendër.

Këshilla nga Kuzhina

• Provoni kripën e gjizës dhe të djathit para se të shtoni kripë; djathi i bardhë në shëllirë shpesh mjafton vetë.
• Nëse një fletë pete çahet gjatë punës, mos e hidhni: arnojeni me një copë tjetër të lyer me gjalpë, sepse palosjet e mbulojnë arnën.
• Përdorni rrotë pice ose thikë të gjatë për prerjen e shiritave; një lëvizje e vetme e pastër e gris petën më pak se sharrimi me thikë të shkurtër.
• Mund t'i ngrini trekëndëshat të papjekur në tavë, të ndarë nga njëri-tjetri, dhe pastaj t'i kaloni në qese. Piqini pa i shkrirë, duke shtuar 8-10 minuta në kohën e pjekjes, dhe lyejini me vezë vetëm para se t'i futni në furrë.
• Nëse trekëndëshat marrin ngjyrë sipër më shpejt se poshtë, kalojeni tavën një raft më poshtë për minutat e fundit.

Si të Servirni

Lërini trekëndëshat 10 minuta mbi një skarë para se t'i shërbeni, që mbushja të ftohet pak e të forcohet. Rreshtojini në një pjatë të gjerë, jo njëri mbi tjetrin, që avulli të mos e zbutë petën. Për mëngjes, shoqërohen mirë me kos të trashë, dhallë të ftohtë ose çaj mali. Në një drekë të lehtë, shtoni anash një sallatë me domate, kastravec dhe qepë të kuqe, ose speca të pjekur me pak vaj ulliri dhe uthull. Në tryezat me meze, vendosini pranë ullinjve dhe turshive, sepse kripa dhe thartira e tyre i bëjnë kontrast të këndshëm butësisë së gjizës. Mbetjet futini në frigorifer brenda dy orësh, në enë të mbyllur, dhe hajini brenda dy ditësh. Ringrohini në furrë në 180°C për 8-10 minuta, pa mbulesë, derisa të nxehen mirë në qendër; mikrovala e zbut koren.

Variacione Rajonale

• Me spinaq: shtoni në mbushje 200 g spinaq të freskët, të zhuritur shkurt në ujë të vluar, të shtrydhur fort dhe të grirë imët; mbushja shtohet, ndaj mbani gati edhe disa fletë pete.
• Me presh: kaurdisni një presh të prerë hollë në pak gjalpë derisa të zbutet, ftojeni plotësisht dhe përziejeni me gjizën para se të shtoni vezën.
• Me mente ose kopër: zëvendësoni majdanozin me 1 lugë çaji mente të thatë ose me 3 lugë gjelle kopër të freskët të grirë, për aromë më të fortë barishtesh.
• Me hithra: në pranverë, zhuritni për 1-2 minuta në ujë të vluar rreth 100 g maja të njoma hithrash, të mbledhura me doreza; shtrydhini fort, grijini imët dhe shtojini në mbushje në vend të majdanozit.

Çfarë është Byrek Trekëndësh me Gjizë dhe Majdanoz në Furrë?

Byreku trekëndësh me gjizë është një formë e vogël e byrekut shqiptar me petë, ku në vend të shtresave të vendosura në tavë, çdo copë mbështillet veçmas. Dy fletë pete të holla lyhen me gjalpë të shkrirë dhe vaj, vendosen njëra mbi tjetrën dhe priten në shirita rreth 10 centimetra të gjerë. Në fund të çdo shiriti vihet pak mbushje, pastaj cepi kthehet diagonalisht mbi të dhe shiriti paloset në trekëndësh, palë pas palë, deri në fund. Kështu mbushja mbetet e mbyllur nga të gjitha anët nën disa shtresa pete.

Mbushja ndërtohet mbi gjizën, djathin e freskët me kokërr të imët dhe shije të butë qumështi. Djathi i bardhë në shëllirë i shton kripë dhe karakter, veza e lidh masën që të mos rrjedhë gjatë pjekjes, majdanozi i jep freski dhe piperi i zi pak djegësi. Ndryshe nga byreku me gjizë në tavë, ku mbushja zakonisht është më e lëngshme dhe shpesh përmban edhe kos, këtu masa mbahet e dendur, sepse çdo trekëndësh duhet ta mbajë formën vetë. Trekëndëshat piqen shpejt, për 22-25 minuta në furrë të nxehtë, që peta të bëhet krokante para se mbushja të lëshojë lagështi. Të pjekur, ata janë të lehtë, me kore të artë dhe qendër të ngrohtë e kremoze.

Historia e Pjatës

Fjala byrek vjen nga turqishtja börek, ndërsa prejardhja e mëtejshme e fjalës diskutohet ende nga gjuhëtarët. Brumërat me petë të holla dhe mbushje gatuhen sot në gjithë hapësirën që dikur ishte nën Perandorinë Osmane, nga Ballkani deri në Anadoll, dhe çdo vend ka mbushjet, format dhe emrat e vet. Në Shqipëri byreku është një nga gatimet më të përditshme: bëhet në shtëpi me petë të hapura me okllai, shitet në byrektore që herët në mëngjes dhe mbushet me gjizë, djathë, spinaq, presh, hithra, mish ose kungull, sipas stinës dhe zonës.

Forma trekëndëshe nuk i përket një vendi të vetëm. Në Turqi njihet si muska böreği, emër që u referohet hajmalive trekëndëshe, ndërsa në Greqi trekëndëshat e vegjël me djathë quhen tiropitakia. Për versionin shqiptar nuk ka të dhëna të dokumentuara që e lidhin me një qytet apo periudhë të caktuar, ndaj origjina e saktë e kësaj forme mbetet e paqartë. Sot, petët e holla të gatshme, që gjenden pothuajse në çdo dyqan, e kanë bërë më të thjeshtë përgatitjen e formave të vogla, të cilat përndryshe kërkojnë hapjen me dorë të shumë petëve të holla. Gjiza, nga ana e saj, është prej kohësh pjesë e tryezës shqiptare: ky djathë i freskët, i ngjashëm me rikotën, përftohet zakonisht duke ngrohur hirrën që mbetet pas prodhimit të djathit, ndërsa në shtëpi mund të bëhet edhe nga qumështi i ngrohur me pak lëng limoni ose uthull. Në shumë familje, ajo është mbushja klasike e byrekut.