Tavë me Domate dhe Speca

Hyrje

Tava me domate dhe speca është nga ato gatime vere që gatuhen pothuajse vetiu kur tregu mbushet me speca me ngjyra dhe domate të pjekura. Specat e ëmbël, qepa dhe hudhra piqen në furrë me vaj ulliri e rigon, derisa skajet të marrin ngjyrë dhe domatet të shkrihen në një lëng të trashë, të ëmbël e paksa të thartë. Nuk ka djathë, vezë apo miell: shija vjen nga vetë perimet dhe nga koha e duhur në furrë. Rezultati është një garniturë e butë, me aromë të fortë pjekjeje.

Sekreti është pjekja në dy kohë. Fillimisht në furrë futen vetëm specat dhe qepa, në 200°C, dhe piqen 20 minuta me vaj, kripë dhe rigon, që të zbuten e të marrin njolla të arta. Domatet, të përziera me hudhrën, shtohen më pas sipër. Po të hidheshin që në fillim, specat do të ziheshin në lëngun e domateve në vend që të piqeshin, dhe tava do të dilte e zbehtë dhe e ujshme. Gatimi është i lehtë edhe për fillestarët; kërkon vëmendje vetëm në fund, kur lëngu trashet dhe vaji ndahet në buzë.

Shërbejeni të vakët ose në temperaturë dhome pranë qofteve, mishit në skarë, pulës së pjekur apo peshkut, ose vetëm me bukë të freskët për ta ngjyer në lëng. Meqë nuk ka asnjë produkt shtazor, i përshtatet edhe një tryeze vegane. Mund ta përgatisni një ditë më parë, sepse shijet bashkohen edhe më mirë pasi tava pushon. Në fund të verës, kur specat dhe domatet janë më të lira dhe më të shijshme, ia vlen ta piqni në tavë të madhe dhe ta shijoni për disa ditë.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Ngrohni furrën dhe pastroni specat: Ngrohni furrën në 200°C me nxehtësi lart-poshtë, ose në 180°C nëse keni ventilator. Lani specat nën ujë të rrjedhshëm dhe thajini mirë me peceta letre. Hiqni bishtin, farat dhe pjesët e bardha të brendshme, pastaj pritini në rripa rreth 3 cm të gjerë. Specat e lagura nuk marrin ngjyrë në furrë, ndaj mos e anashkaloni tharjen.
2. Prisni qepën, hudhrën dhe domatet: Qëroni qepët, përgjysmojini dhe pritini në gjysmëhëna rreth 1 cm të trasha. Qëroni thelpinjtë e hudhrës dhe pritini në feta të holla. Lani domatet, hiqni pjesën e fortë te bishti dhe pritini në feta rreth 1.5 cm të trasha ose në tetë copa, sipas madhësisë. Vendosini domatet në një tas bashkë me lëngun që lëshojnë gjatë prerjes.
3. Erëzoni specat në tavë: Në një tavë të cekët metalike ose qeramike, rreth 40 x 30 cm, hidhni specat dhe qepën. Shtoni dy të tretat e vajit të ullirit, gjysmën e kripës dhe rigonin e fërkuar ndër gishta, pastaj përzieni me duar derisa çdo copë të lyhet me vaj. Shtrijini perimet në një shtresë sa më të njëtrajtshme, pa i grumbulluar në mes.
4. Pjekja e parë e specave: Futeni tavën në mes të furrës dhe piqini specat me qepën për 20 minuta, pa i mbuluar. Në fund të kësaj kohe specat duhet të jenë zbutur pak dhe skajet e tyre të kenë marrë njolla të arta, ndërsa qepa duhet të jetë bërë e tejdukshme. Nëse tava juaj është e thellë, mund t’ju duhen 5 minuta më shumë.
5. Shtoni domatet: Ndërkohë që piqen specat, përzieni domatet në tas me hudhrën, sheqerin, kripën e mbetur dhe piperin e zi. Nxirreni tavën me kujdes, përzieni specat një herë me lugë druri dhe shtrini domatet sipër tyre, bashkë me lëngun e tasit. Hidhni sipër vajin e mbetur. Mos shtoni ujë: domatet lëshojnë mjaftueshëm lëng gjatë pjekjes.
6. Pjekja e dytë: Kthejeni tavën në furrë dhe piqeni edhe 30-35 minuta, pa e mbuluar. Tava është gati kur domatet janë shkrirë dhe rrudhur, skajet e specave kanë marrë ngjyrë të errët në disa vende dhe lëngu në fund është trashur, me vajin që ndahet në buzët e tavës. Nëse sipërfaqja errësohet shumë shpejt, mbulojeni lirshëm me letër alumini.
7. Pushoni dhe shërbeni: Nxirreni tavën dhe lëreni të pushojë 10-15 minuta, që lëngu të trashet edhe pak dhe perimet të qetësohen. Hidhni sipër majdanozin e grirë, provoni dhe rregulloni kripën nëse duhet. Shërbejeni të vakët ose në temperaturë dhome. Mbetjet ftohini brenda dy orësh dhe ruajini të mbuluara në frigorifer.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni speca me tul të trashë, si specat e gjatë të kuq ose specat dolma; specat me tul të hollë thahen dhe digjen para se domatet të jenë gati.
• Nëse tava juaj është më e vogël se 40 x 30 cm, ndajini perimet në dy tava; shtresat e trasha zihen në avull në vend që të piqen.
• Jashtë stine, kur domatet janë të athëta dhe pa shije, përdorni domate qershi, që zakonisht ruajnë më shumë ëmbëlsi.
• Në furrë me ventilator punoni në 180°C dhe kontrollojeni tavën 5 minuta më herët në secilën pjekje.
• Të nesërmen nxirreni tavën nga frigoriferi 30 minuta para servirjes, që vaji i ullirit të shkrihet sërish dhe shijet të hapen.

Si të Servirni

Tava me domate dhe speca shijohet më mirë e vakët, rreth 10-15 minuta pasi del nga furra, kur lëngu është trashur dhe aromat janë qetësuar. Si garniturë shkon mirë me qofte, brinjë qengji ose pulë në skarë, si dhe me peshk të pjekur, si levrek ose koce. Për një vakt të lehtë, shërbejeni me bukë fshati dhe një tas kos ose një copë djathë të bardhë anash. Për ta mbajtur vegane, mjaftojnë buka dhe një sallatë jeshile.

Sillni tavën drejt e në tryezë dhe ndajeni me lugë të gjerë, duke marrë edhe lëngun nga fundi. Majdanozin e freskët hidheni vetëm para servirjes, që të ruajë ngjyrën. Mbetjet ftohini brenda dy orësh, ruajini në enë të mbyllur në frigorifer deri në 3-4 ditë dhe shërbejini në temperaturë dhome ose të ringrohura mirë.

Variacione Rajonale

• Me speca djegës: Shtoni 1-2 speca djegës të prerë në rrathë bashkë me specat e ëmbël, për një tavë me më shumë djegësi.
• Me patate: Shtoni 400 g patate të prera në feta 1 cm në pjekjen e parë dhe zgjateni atë në 30 minuta; pjata bëhet më e ngopur dhe mund të shërbehet si gjellë kryesore pa mish.
• Me domate qershi: Në vend të domateve të mëdha përdorni 600 g domate qershi të plota; ato e mbajnë më mirë formën dhe tava del me më pak lëng.
• Me barishte të tjera: Zëvendësoni rigonin me trumzë të thatë ose shtoni pak nenexhik të freskët në fund, bashkë me majdanozin.

Çfarë është Tavë me Domate dhe Speca?

Tava me domate dhe speca është garniturë perimesh e pjekur në furrë, e përbërë kryesisht nga speca të ëmbël të prerë në rripa të gjerë dhe domate të prera në feta të trasha, me qepë, hudhër, vaj ulliri, rigon dhe majdanoz. Gatuhet në një tavë të cekët, pa ujë dhe pa lëng mishi, sepse domatet nxjerrin vetë mjaftueshëm lëng. Nuk përmban mish, bulmet, vezë apo miell, ndaj është vegane dhe pa gluten.

Në furrë ndodhin dy gjëra njëkohësisht. Nga njëra anë, nxehtësia e thatë i karamelizon pak specat dhe qepën në skaje, duke u dhënë ëmbëlsi dhe një shije të lehtë pjekjeje. Nga ana tjetër, domatet lëshojnë lëngun e tyre, i cili avullon ngadalë dhe përzihet me vajin e ullirit, derisa në fund të tavës mbetet një salcë e trashë që lidh gjithçka. Perimet dalin të buta, por e mbajnë formën.

Gatimi i ngjan fërgesës vetëm nga përbërësit bazë. Fërgesa me speca dhe domate përgatitet me gjizë ose djathë dhe del e trashë e kremoze, ndërsa këtu perimet mbeten të ndara dhe të dukshme, në një lëng domateje me vaj ulliri. Ndryshon edhe nga turlia, ku bashkohen shumë perime, si patëllxhanë, kunguj dhe patate. Këtu janë vetëm dy perime kryesore, ndaj secila duhet të jetë në stinën e saj.

Historia e Pjatës

Si specat ashtu edhe domatet e kanë origjinën në Amerikë. Specat arritën në Evropë me udhëtimet e Kristofor Kolombit, në fund të shekullit XV, dhe u përhapën shpejt në Mesdhe gjatë shekullit XVI. Mendohet se në Ballkan hynë kryesisht nëpërmjet tregtisë brenda Perandorisë Osmane, megjithëse rruga e saktë nuk dihet me siguri. Me kohë, specat e ëmbël u bënë një nga perimet më të kultivuara në Ballkan dhe në Evropën Qendrore, nga Greqia deri në Hungari.

Domatja pati një rrugë më të ngadaltë. Edhe ajo arriti në Evropë në shekullin XVI, por në shumë vende u kultivua për një kohë të gjatë më shumë si bimë zbukuruese dhe hyri në kuzhinë gradualisht. Në kuzhinat e Ballkanit u bë e zakonshme kryesisht gjatë shekullit XIX. Prandaj kombinimi i specave me domate, që sot duket aq i natyrshëm në gatimet shqiptare të verës, është relativisht i ri krahasuar me shumë gatime të tjera tradicionale.

Fjala “tavë” ka hyrë në shqip nga turqishtja, ku “tava” do të thotë tigan, ndërsa në shqip emërton enën e cekët ku piqet gjella, dhe shpesh vetë gjellën. Gatime me perime të pjekura ose të ziera në vaj ulliri gjenden në gjithë Mesdheun lindor, si briami grek ose turlia, emri i së cilës vjen nga turqishtja “türlü”, “të llojllojshme”. Nuk ka të dhëna të sigurta se kur u përgatit për herë të parë kjo tavë me dy perime; është gatim shtëpie që ndryshon sipas stinës dhe zakonit të familjes.