Supë me Perime pa Mish

Hyrje

Kjo supë me perime pa mish është nga ato gatime të përditshme që bëhen shpesh gjatë javës: një tenxhere me patate, karota, selino, kungulleshkë dhe domate, të ziera ngadalë me vaj ulliri derisa lëngu të marrë një ngjyrë të ngrohtë portokalli dhe aromë të plotë. Nuk ka kocka, nuk ka lëng mishi dhe nuk ka nevojë për to. Shija vjen nga vetë perimet, kur secila hyn në tenxhere në kohën e duhur dhe gatuhet aq sa i duhet. Rezultati është një supë me shije të pastër, me copa që e mbajnë formën, me një dendësi të lehtë nga orizi dhe me freskinë e majdanozit e të limonit në fund. Është e ngrohtë dhe e ngopshme, por jo e rëndë.

Sekreti qëndron në tri gjëra të vogla. E para, qepa kaurdiset ngadalë në vaj ulliri, pa u skuqur, derisa të bëhet e butë dhe e ëmbël; kjo bazë zë vendin e lëngut të kockave në supat me mish. E dyta, domatja e grirë gatuhet disa minuta para se të hidhet uji, që të humbasë shijen e pagatuar dhe të marrë ngjyrë më të errët. E treta, perimet shtohen sipas fortësisë: karotat dhe selinoja në fillim, patatet me ujin, orizi pak më pas dhe kungulleshka në fund. Kështu asnjë perime nuk bëhet qull dhe asnjë nuk mbetet e fortë. Receta nuk kërkon ndonjë teknikë të veçantë, vetëm pak durim në hapat e parë.

Kjo supë me perime është e përshtatshme për darkat e zakonshme të javës, për ditët e ftohta, për periudhat e agjërimit dhe për këdo që ha pa mish ose pa produkte shtazore, sepse është krejtësisht vegane. Bëhet me perime që gjenden gjithë vitin, kushton pak dhe ringrohet mirë të nesërmen. Një tenxhere mjafton për gjashtë veta, ose për një familje të vogël për dy ditë.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Përgatitja e perimeve: Lani perimet dhe qëroni qepën, karotat, selinon dhe patatet. Grijini imët qepën dhe majdanozin. Pritini karotat dhe selinon në kubikë rreth 1 cm, patatet në kubikë rreth 2 cm dhe kungulleshkën në kubikë rreth 1.5 cm. Mbajini patatet në ujë të ftohtë që të mos nxihen. Pritini domatet përgjysmë dhe grijini nga ana e prerë në vrimat e mëdha të rendes; lëkura mbetet në dorë dhe hidhet. Shpëlajeni orizin derisa uji të dalë pothuajse i kthjellët.
2. Kaurdisja e qepës: Në një tenxhere me fund të trashë, me kapacitet rreth 5 litra, ngrohni 3 lugë gjelle vaj ulliri në zjarr mesatar. Shtoni qepën me një majë kripë dhe kaurdiseni 6–7 minuta, duke e trazuar shpesh, derisa të bëhet e butë, e tejdukshme dhe me aromë të ëmbël. Mos e lini të marrë ngjyrë kafe; nëse fillon të ngjitet, ulni pak zjarrin.
3. Karotat dhe selinoja: Shtoni karotat dhe selinon, përzieni që të mbulohen me vaj dhe gatuajini 5 minuta në zjarr mesatar, duke i trazuar herë pas here. Perimet nuk duhet të skuqen, por të zbuten pak në skaje dhe të lëshojnë aromë. Ky hap i shkurtër i jep supës atë shije të plotë që përndryshe do t’ia jepte lëngu i mishit.
4. Domatet: Hidhni domatet e grira dhe gatuajini 4–5 minuta, duke i trazuar, derisa lëngu i tyre të pakësohet dhe ngjyra të kthehet nga e kuqe e ndezur në një të kuqe më të errët. Kështu domatja humbet shijen e pagatuar, nxjerr në pah ëmbëlsinë e saj dhe lidhet me vajin, prandaj supa del me ngjyrë të ngrohtë dhe shije të butë.
5. Uji dhe patatet: Kullojini patatet dhe shtojini në tenxhere bashkë me 1.8 litra ujë të nxehtë dhe 1 lugë çaji kripë. Lëreni të marrë valë në zjarr të fortë, pastaj ulni zjarrin që supa të ziejë butë, me flluska të vogla. Mbulojeni pjesërisht me kapak dhe gatuajeni 5 minuta para se të shtoni orizin.
6. Orizi dhe kungulleshka: Shtoni orizin e shpëlarë, përzieni mirë dhe ziejeni butë 7–8 minuta. Pastaj shtoni kungulleshkën dhe vazhdoni zierjen edhe 8–10 minuta, duke e trazuar herë pas here që orizi të mos ngjitet në fund. Supa është gati kur orizi është i butë, kubikët e patates shpohen lehtë me pirun dhe kungulleshka është zbutur, por ende e mban formën.
7. Shija dhe servirja: Provojeni dhe shtoni piperin dhe kripë sipas shijes, zakonisht edhe 1–1½ lugë çaji. Nëse supa është trashur shumë, hidhni 100–200 ml ujë të vluar. Hiqeni nga zjarri, shtoni majdanozin, mbulojeni dhe lëreni të pushojë 5 minuta. Servireni me copa limoni dhe hidhni sipër lugën e mbetur të vajit të ullirit. Supën që tepron ftoheni shpejt dhe futeni në frigorifer brenda dy orësh.

Këshilla nga Kuzhina

• Nëse përdorni kërcej selinoje në vend të rrënjës, mos i flakni gjethet: grijini imët dhe shtojini në fund bashkë me majdanozin, sepse kanë aromë të fortë.
• Përdorni ujë të nxehtë, jo të ftohtë: supa merr valë shumë më shpejt dhe perimet nuk qëndrojnë gjatë në ujë të vakët.
• Për supë më të trashë pa shtuar oriz, shtypni me lugë disa kubikë patate pas anës së tenxheres gjatë minutave të fundit.
• Mund ta përgatisni një ditë përpara. Orizi thith lëng gjatë natës, prandaj kur ta ringrohni shtoni pak ujë të vluar dhe provojeni sërish nga kripa.
• Limonin shtrydheni në pjatë dhe jo në tenxhere: secili e rregullon thartirën sipas dëshirës, ndërsa supa që mbetet ruan shijen e saj për të nesërmen.
• Për ditët e agjërimit kur shmanget edhe vaji, zbutini qepën, karotat dhe selinon me pak ujë në vend të vajit dhe mos shtoni vaj në pjatë; supa del më e lehtë, me shije më të thjeshtë.

Si të Servirni

Servireni supën të nxehtë, në tasa të ngrohura, me majdanoz të freskët sipër dhe një copë limoni anash, që secili ta shtrydhë sipas shijes. Pak vaj ulliri, i hedhur mbi pjatë në çastin e servirjes, i jep aromë dhe shkëlqim. Me bukë shtëpie, bukë misri ose kulaç të ngrohtë bëhet darkë e plotë. Nëse supa nuk ju duhet patjetër vegane, një copë djathë i bardhë ose pak kos anash e shoqërojnë mirë. Si pjatë e parë, mund ta pasojë një gjellë me fasule, një tavë me perime ose peshk i pjekur. Turshia, ullinjtë dhe një sallatë e gjelbër me lakër ose marule e plotësojnë tryezën pa e rënduar. Për fëmijët, pritini perimet më imët dhe shtoni pak më shumë oriz, që supa të dalë më e trashë dhe të hahet më lehtë me lugë.

Variacione Rajonale

• Me kritharaq ose fide: Zëvendësoni orizin me 60 g kritharaq ose fide të thyera. Kungulleshkën shtojeni 8–10 minuta para fundit; kritharaqin shtojeni bashkë me të, ndërsa fidet vetëm në 3–4 minutat e fundit. Në këtë rast supa nuk është më pa gluten.
• Verore: Bashkë me patatet, shtoni 150 g fasule të njoma të prera në copa dhe një spec të gjelbër në kubikë. Para servirjes, spërkatni supën me pak borzilok ose nenexhik të freskët të grirë.
• Dimërore: Zëvendësoni kungulleshkën me 200 g presh të prerë në rrathë dhe 150 g lakër të bardhë të grirë, që shtohen bashkë me patatet.
• Gjysmë kremoze: Merrni rreth një të tretën e supës së gatshme, kalojeni në blender dhe kthejeni në tenxhere. Supa merr një dendësi kremoze pa qumësht dhe pa miell, ndërsa pjesa tjetër mbetet me copa. Me blender të zakonshëm, mbusheni deri në gjysmë dhe mbajeni kapakun pak të hapur, të mbuluar me një pecetë; më i sigurt është blenderi i dorës, në një enë të veçantë.
• Me bishtajore: Bashkë me kungulleshkën, shtoni 200 g qiqra ose fasule të ziera paraprakisht, për një supë më të ngopshme dhe me më shumë proteinë.

Çfarë është Supë me Perime pa Mish?

Supa me perime pa mish është supë e lëngshme me copa, jo supë krem: perimet priten në kubikë të vegjël dhe mbeten të dukshme në pjatë, ndërsa lëngu formohet nga uji, vaji i ullirit dhe lëngjet që lëshojnë vetë perimet gjatë zierjes. Në shqipen e folur shpesh quhet edhe supë me zarzavate. Pika e nisjes është qepa e kaurdisur bashkë me karotën dhe selinon, një treshe që përdoret në shumë kuzhina evropiane si bazë për supa dhe salca. Domatja i jep supës ngjyrë dhe një thartirë të lehtë, patatet e bëjnë më të dendur, ndërsa orizi e trash pak lëngun, aq sa supa të mos duket si ujë.

Ndryshe nga supat me lëng pule ose viçi, këtu nuk ka yndyrë shtazore dhe as xhelatinë nga kockat, prandaj shija mbështetet te kaurdisja e mirë, te kripa e hedhur në kohën e duhur dhe te freskia që shtohet në fund me majdanoz e limon. E bërë me ujë ose me lëng perimesh shtëpie, supa është vegane dhe pa gluten. Copat e perimeve dalin të buta, por të plota, dhe supa hahet si pjatë e parë ose si darkë e lehtë më vete.

Historia e Pjatës

Supa me perime nuk ka një vend të vetëm origjine dhe as një recetë të vetme “të saktë”. Zierja e perimeve të stinës në ujë është një nga mënyrat më të vjetra dhe më të përhapura të gatimit, dhe pothuajse çdo kuzhinë ka versionin e vet. Edhe në Shqipëri e në Kosovë kjo supë është më shumë gatim shtëpie sesa recetë e shkruar: përbërësit ndryshojnë sipas stinës, krahinës dhe asaj që ka kopshti ose tregu.

Disa nga përbërësit që sot duken krejt të zakonshëm janë relativisht të rinj në këtë pjesë të botës. Patatja dhe domatja vijnë nga kontinenti amerikan dhe arritën në Evropë në shekullin XVI; në Ballkan hynë gradualisht në gatimin e përditshëm gjatë shekujve që pasuan, shumë më vonë se drithërat, qepa apo thjerrëzat. Orizi përdoret gjerësisht në kuzhinën shqiptare, në supa, gjella dhe dollma, prandaj një grusht oriz në supë është zgjidhje e zakonshme për ta trashur pak.

Gatimet pa mish kanë pasur gjithmonë vend në tryezën shqiptare, si për arsye ekonomike, ashtu edhe për arsye fetare. Në familjet ortodokse, gjatë kreshmëve shmangen tradicionalisht mishi, bulmeti dhe vezët, ndërsa në ditët më të rrepta edhe vaji; atëherë gatimet me perime, bishtajore e drithëra bëhen kryesore. Edhe fjala zarzavate, që përdoret shpesh në vend të fjalës perime, është huazim nga turqishtja, një nga fjalët e shumta të kuzhinës që shqipja ka marrë gjatë periudhës osmane.