Supë me Fasule të Bardha, Perime dhe Nenexhik

Hyrje

Supa me fasule është nga gatimet më të thjeshta të dimrit: një qese me fasule të thata, pak perime dhe pak durim. Ndryshe nga jania, ku fasulet ziejnë derisa lëngu të pakësohet e të bëhet salcë e trashë, këtu ato mbeten në një lëng të bollshëm, të ngjyrosur lehtë nga salca e domates dhe piperi i kuq. Karota dhe selinoja i japin ëmbëlsi, hudhra dhe nenexhiku aromë, ndërsa vetë fasulet, të ziera ngadalë, e bëjnë lëngun të butë dhe paksa kremoz. Çdo lugë ka pak nga të gjitha.

Puna nis një natë më parë, me njomjen e fasuleve në ujë të ftohtë. Të nesërmen uji i njomjes hidhet dhe fasulet ziejnë në ujë të freskët, fillimisht fort për dhjetë minuta e pastaj në zjarr të ulët, derisa të shtypen lehtë mes gishtave. Perimet kaurdisen veçmas në vaj ulliri, ndërsa salca e domates shkon në tenxhere vetëm kur fasulet janë zbutur, sepse aciditeti e ngadalëson zbutjen e tyre. Në fund, një garuzhdë fasule e shtypur i jep supës trup pa e kthyer në gjellë.

Supa me fasule shkon mirë në drekat e vjeshtës dhe të dimrit, si pjatë e parë ose, me bukë të bollshme dhe një sallatë, si vakt më vete. Pa mish, bulmet apo vezë, u përshtatet edhe vegjetarianëve dhe veganëve. Sasitë e recetës mjaftojnë për gjashtë persona. Kush e do më të ngopur mund ta ziejë me pak mish të tymosur ose t'i shtojë makarona të vogla, siç tregohet te variantet. Të nesërmen shija është shpesh më e rrumbullakët, por lëngu trashet pak dhe kërkon ujë të nxehtë gjatë ringrohjes.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Njomja e fasuleve: Një natë më parë, shtrijini fasulet në një tabaka, hiqni gurët e vegjël dhe kokrrat e prishura, pastaj shpëlajini mirë. Hidhini në një enë të madhe me 1,5 litra ujë të ftohtë, sepse fryhen dhe gati e dyfishojnë vëllimin. Lërini të njomen 8-12 orë; në ditë të nxehta mbajeni enën në frigorifer. Para gatimit kullojini, hidhni ujin e njomjes dhe shpëlajini sërish.
2. Vala e fortë: Vendosini fasulet në një tenxhere me kapacitet rreth 5 litra, me 2,5 litra ujë të ftohtë dhe gjethet e dafinës. Kur uji të marrë valë, lërini të ziejnë fort, pa kapak, të paktën 10 minuta dhe hiqni me lugë shkumën që ngrihet. Mos e anashkaloni këtë valë: fasulet e thata përmbajnë një lektinë që mund të shkaktojë të përziera dhe dhimbje stomaku. Ajo shkatërrohet me zierje të fortë, ndërsa nxehtësia e ulët nuk mjafton.
3. Zierja e ngadaltë: Ulni zjarrin, mbulojeni tenxheren pjesërisht dhe lërini fasulet të ziejnë butë, me flluska të vogla, 50-70 minuta, në varësi të llojit dhe të moshës së tyre. Kur të fillojnë të zbuten, shtoni 1 lugë çaji kripë. Janë gati kur një kokërr shtypet lehtë mes gishtave dhe brendësia është krejt e butë, pa bërthamë të fortë. Nëse lëngu bie nën nivelin e fasuleve, shtoni ujë të nxehtë.
4. Kaurdisja e perimeve: Ndërsa fasulet ziejnë, qëroni qepët, karotat dhe hudhrat dhe lani selinon. Grini imët qepët e hudhrat dhe pritini karotat e selinon në kubikë rreth 1 cm. Kur fasulet të kenë zier butë rreth 40 minuta, ngrohni vajin në një tigan të gjerë në zjarr mesatar dhe kaurdisni qepën 5 minuta, derisa të bëhet e tejdukshme. Shtoni karotën e selinon dhe gatuajini 6-8 minuta, pa i lënë të marrin ngjyrë. Shtoni hudhrën dhe trazojeni 1 minutë.
5. Salca dhe piperi i kuq: Ulni zjarrin, shtoni salcën e domates dhe trazojeni 1-2 minuta, derisa të errësohet pak dhe të humbasë shijen e papërpunuar. Hiqeni tiganin nga zjarri, shtoni piperin e kuq dhe trazojeni vetëm 20-30 sekonda, sepse në nxehtësi të fortë digjet dhe hidhërohet. Hidhni menjëherë në tigan një garuzhdë lëng nga fasulet dhe shkëputni me lugë druri gjithçka që është ngjitur në fund.
6. Bashkimi në tenxhere: Kur fasulet të jenë të buta, derdhni përzierjen e perimeve në tenxhere dhe trazojeni. Supa duhet të jetë qartë e lëngshme, me lëng që mbulon fasulet me disa centimetra; nëse ka rënë shumë, shtoni 300-500 ml ujë të nxehtë. Lëreni të ziejë butë, pjesërisht e mbuluar, 20 minuta, derisa karota të shpohet lehtë me pirun dhe shijet të bashkohen.
7. Trupi dhe erëzat: Merrni një garuzhdë me fasule dhe pak lëng, shtypini me pirun deri në pure dhe kthejini në tenxhere; kjo e bën lëngun pak më të trashë, pa e kthyer në gjellë. Hiqni gjethet e dafinës. Provoni supën dhe shtoni gradualisht, sipas nevojës, kripën e mbetur dhe piper të zi, duke e provuar pas çdo shtese. Fërkoni nenexhikun mes pëllëmbëve drejt mbi tenxhere dhe lëreni supën të ziejë edhe 2-3 minuta.
8. Pushimi dhe servirja: Hiqeni tenxheren nga zjarri, përzieni gjysmën e majdanozit dhe lëreni supën të pushojë e mbuluar 10 minuta, që fasulet të marrin shijen e lëngut. Servireni në tasa të ngrohtë, me majdanozin e mbetur sipër. Nëse supa trashet ndërsa pret, hollojeni me pak ujë të nxehtë, lëreni të marrë valë dhe provoni kripën përsëri.

Këshilla nga Kuzhina

• Blini fasule nga prodhimi i fundit dhe ruajini në enë të mbyllur, në vend të freskët e të thatë. Fasulet shumë të vjetra mund të mos zbuten plotësisht as pas dy orësh zierjeje.
• Mos e shtoni salcën e domates para se fasulet të jenë zbutur. Aciditeti i domates e ngadalëson zbutjen dhe koha e zierjes zgjatet ndjeshëm.
• Nëse uji i rubinetit në zonën tuaj është shumë gëlqeror, fasulet zbuten më ngadalë. Në këtë rast ziejini në ujë të filtruar ose në ujë në shishe me pak kripëra minerale.
• Për supë të lëngshme shtypni vetëm një garuzhdë fasule. Mos e kaloni gjithë supën në blender, sepse kthehet në krem dhe humbet karakterin e saj.
• Kur duhet të shtoni ujë gjatë zierjes, hidhni ujë të nxehtë nga ibriku, që zierja e fasuleve të mos ndërpritet.

Si të Servirni

Servireni supën të nxehtë, në tasa të thellë, me majdanoz të grirë sipër dhe, për kë e dëshiron, një fije vaj ulliri ose pak spec djegës të thatë të thërrmuar. Disa pika uthull ose lëng limoni, të hedhura në tas, e freskojnë shijen e fasuleve; provojini fillimisht në një lugë, sepse nuk u pëlqejnë të gjithëve. Bukë fshati, bukë misri ose kulaç i ngrohtë janë shoqërimi më i natyrshëm.

Pranë saj vendosni turshi lakre, speca turshi, qepë të freskët ose një sallatë me lakër të grirë, që i japin vaktit kontrast të thartë dhe krokant. Për ata që nuk e ndjekin dietën vegane, pak djathë i bardhë anash e plotëson mirë. Kur shërbehet si pjatë e parë, pas saj mjafton një gjellë e lehtë me perime ose një peshk i pjekur, sepse fasulet ngopin mirë.

Variacione Rajonale

• Me mish të tymosur: Ziejini fasulet që nga fillimi bashkë me 200-250 g mish të tymosur ose një kockë të tymosur. Në fund priteni mishin në copa të vogla, kthejeni në supë dhe kriposeni me kujdes, vetëm në fund, sepse mishi i tymosur është vetë i kripur. Supa nuk është më vegjetariane.
• Me makarona të vogla: Kur supa të jetë gati, shtoni 80 g makarona të vogla për supë dhe 300 ml ujë të nxehtë, pastaj ziejini 8-10 minuta, derisa makaronat të zbuten. Nëse supa do të ruhet, ziejini makaronat veçmas dhe shtojini në tas. Ky version nuk është pa gluten.
• Me zarzavate: Në 5 minutat e fundit shtoni 150 g spinaq ose lëpjetë të grirë hollë, për një supë më të gjelbër dhe më të freskët.
• Djegëse: Bashkë me piperin e ëmbël shtoni 1/2 lugë çaji piper djegës të bluar ose një spec djegës të thatë të thërrmuar.

Çfarë është Supë me Fasule të Bardha, Perime dhe Nenexhik?

Supa me fasule është një supë e lëngshme me fasule të bardha të thata dhe perime të prera në kubikë të vegjël, e ngjyrosur lehtë me salcë domate dhe piper të kuq. Lëngu nuk përgatitet veçmas: është vetë uji në të cilin zihen fasulet, që gjatë zierjes merr prej tyre niseshte dhe shije. Kështu, me përbërës të thjeshtë dhe pa lëng të gatshëm, del një supë e ngopur pa mish.

Për këtë supë përdoren zakonisht fasule të bardha me kokërr të vogël ose të mesme, që zbuten njëtrajtësisht dhe e mbajnë formën. Fasulet e mëdha e të sheshta duan më shumë kohë për t'u zbutur dhe u shkojnë më mirë gatimeve në furrë. Nenexhiku i thatë, i fërkuar mes pëllëmbëve në fund të gatimit, është erëz e zakonshme për fasulet në shumë shtëpi shqiptare dhe i jep supës një freski të lehtë.

Dallimi nga jania me fasule qëndron te raporti mes lëngut dhe fasuleve. Jania zihet derisa salca të trashet dhe hahet si gjellë me bukë, ndërsa supa mbetet e lëngshme dhe hahet me lugë nga tasi. Edhe perimet ndryshojnë: karota dhe selinoja e afrojnë këtë supë me supat me fasule të Mesdheut, ku fasulet e bardha zihen po ashtu me perime dhe vaj ulliri.

Historia e Pjatës

Fasulja e zakonshme, Phaseolus vulgaris, u kultivua për herë të parë në Amerikë, në Mesoamerikë dhe në zonën e Andeve, mijëra vjet para se të njihej në Evropë. Në Evropë arriti në shekullin XVI, pas udhëtimeve drejt Amerikës, dhe gradualisht u përhap në Mesdhe e në Ballkan, sepse rritej lehtë, thahej mirë dhe ruhej gjatë gjithë dimrit. Para saj, në këto vende njiheshin bishtajore të tjera, si bathët, thjerrëzat dhe qiqrat.

Fjala shqipe fasule ka të njëjtën prejardhje me greqishten fasóli dhe turqishten fasulye, që vijnë nga emri i lashtë grek phásēlos. Ky emër fillimisht i përkiste një bishtajoreje tjetër të Botës së Vjetër dhe më vonë kaloi te fasulja amerikane. Supat me fasule të bardha gatuhen sot në gjithë rajonin: fasolada në Greqi, me perime dhe vaj ulliri; bob çorba në Bullgari, shpesh e erëzuar me nenexhik; pasta e fagioli në Itali, ku fasulet ziejnë bashkë me makarona të vogla.

Në Shqipëri dhe në Kosovë fasulet janë prej kohësh ushqim i përditshëm, sidomos në dimër, dhe në tryezën e familjes dalin më shpesh si jani ose si fasule në tavë. Kur nisi të gatuhej supa e lëngshme me fasule si gatim më vete nuk dihet me siguri, dhe nuk ka një version të vetëm të saj. Receta e mëposhtme ndjek mënyrën e zakonshme të shtëpisë: fasule të thata, perime, salcë domate, piper i kuq dhe nenexhik.