Drekë e Shpejtë pa Mish – Makarona me Gjizë dhe Gjalpë

Hyrje

Kur afron dreka dhe në shtëpi nuk ka mish, në shumë familje shqiptare zgjidhja gjendet në dollap dhe në frigorifer: një paketë makarona, pak gjizë e freskët dhe një copë gjalpë. Makaronat me gjizë janë drekë e shpejtë pa mish në kuptimin më të mirë të fjalës: dalin gati për rreth 30 minuta, kërkojnë vetëm një tenxhere dhe ngopin si një gjellë e plotë. Gjiza, me shijen e saj të butë qumështi dhe pak kripë, zbutet nga nxehtësia e makaronave dhe, me pak ujë nga zierja, kthehet në salcë kremoze, ndërsa gjalpi i shkrirë i jep pjatës aromë të ngrohtë. Është gatim që e hanë me qejf edhe fëmijët, edhe të rriturit, dhe pikërisht për këtë rikthehet shpesh në tryezë.

Sekreti nuk qëndron te përbërësit, por te radha e punës. Makaronat zihen në ujë të kripur me masë, derisa të jenë al dente, domethënë të buta, por me pak qëndresë në mes. Para se t'i kulloni, ruani një gotë nga uji i zierjes: niseshteja që kanë lëshuar makaronat e ndihmon gjizën të lidhet në salcë, në vend që të mbetet kokrra-kokrra. Gjiza nuk gatuhet në zjarr, sepse në nxehtësi të fortë humb lëngun, thahet dhe bëhet kokrrizore. Mjafton nxehtësia e makaronave dhe e gjalpit.

Kjo pjatë shkon për një ditë të zakonshme pune, për drekën e fëmijëve kur kthehen nga shkolla ose kur ju vjen një mysafir i papritur. Shoqërojeni me një sallatë me domate e kastravec ose me pak turshi, që freskia dhe thartira e tyre të balancojnë butësinë e gjizës. Kur doni ndryshim, mjafton pak spinaq në tenxhere ose disa domate të freskëta në fund, dhe keni një drekë tjetër pa shtuar kohë.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Ngrohja e ujit: Hidhni 4 litra ujë në një tenxhere të madhe, mbulojeni me kapak dhe vendoseni në zjarr të fortë; zakonisht i duhen rreth 15 minuta që të ziejë. Ndërkohë nxirreni gjizën nga frigoriferi, që të mos jetë e akullt kur përzihet me makaronat. Grini kaçkavallin me rende të imët dhe prisni imët majdanozin. Kur uji të fillojë të ziejë, gjithçka duhet të jetë gati pranë sobës.
2. Përgatitja e gjizës: Hidheni gjizën në një tas dhe shtypeni me pirun, derisa të mos mbeten kokrra të mëdha. Shtoni gjysmën e piperit të zi dhe provojeni: nëse gjiza është e kripur, në ujë mjafton gjysmë luge gjelle kripë dhe në fund mund të mos ju duhet fare. Nëse është shumë e thatë, mos u shqetësoni, sepse uji i zierjes do ta zbusë më vonë.
3. Zierja e makaronave: Kur uji të ziejë fort, shtoni kripën dhe pastaj makaronat. Përziejini gjatë minutës së parë, që të mos ngjiten me njëra-tjetrën ose në fund të tenxheres. Lërini të ziejnë pa kapak për kohën e shënuar në paketim, zakonisht 9 deri në 11 minuta, por provojini një minutë më herët. Duhet të jenë të buta, me pak qëndresë në mes.
4. Ruajtja e ujit të zierjes: Para se t'i kulloni, merrni me garuzhdë ose me një gotë rreth 250 ml nga uji i zierjes dhe lëreni mënjanë. Ky ujë i turbullt nga niseshteja është ai që do ta kthejë gjizën në salcë. Kullojini makaronat në kullesë, por mos i shpëlani me ujë të ftohtë. Shkundeni kullesën një-dy herë, që makaronat të mos ngjiten ndërsa shkrini gjalpin.
5. Shkrirja e gjalpit: Kthejeni tenxheren e zbrazët në zjarr të ulët dhe hidhni gjalpin. Meqë tenxherja është ende e nxehtë, gjalpi shkrihet shpejt: lëreni të shkumëzojë për 1–2 minuta, derisa të marrë një aromë të lehtë arre dhe ngjyrë të artë të çelët. Mos e lini të marrë ngjyrë kafe të errët, sepse gjalpi i djegur bëhet i hidhur dhe e mbulon shijen e gjizës.
6. Bashkimi me gjizën: Hidhni makaronat e kulluara në gjalpin e shkrirë dhe përziejini që të lyhen mirë. Fikeni zjarrin (në sobë elektrike hiqeni tenxheren nga pllaka), shtoni gjizën dhe rreth 100 ml nga uji i ruajtur. Përzieni fuqishëm për rreth një minutë, derisa gjiza të shpërndahet si salcë e butë që mbështjell makaronat. Nëse duket e thatë, shtoni ujë me nga dy lugë gjelle, derisa të marrë butësinë që doni.
7. Shërbimi: Provoni pjatën dhe shtoni kripë vetëm nëse duhet. Ndajini makaronat menjëherë në pjata të ngrohta dhe spërkatini me kaçkavallin e grirë, piperin e mbetur dhe majdanozin. Shërbejini pa pritur, sepse makaronat vazhdojnë të thithin lëngun dhe salca trashet ndërsa ftohet. Mbetjet, pasi të ftohen, vendosini në frigorifer në enë të mbyllur, brenda dy orëve nga gatimi.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni makarona me vrimë ose me kthesa, si penne apo fusilli: gjiza futet brenda tyre dhe çdo kafshatë del më e plotë.
• Për dy persona, përgjysmoni të gjitha sasitë, por mos zieni 200 g makarona në më pak se 2 litra ujë, që të mos ngjiten me njëra-tjetrën.
• Mund ta zbusni gjizën e thatë duke e shtypur me 2–3 lugë gjelle nga uji i zierjes para se ta hidhni te makaronat.
• Ruani gjithmonë më shumë ujë zierjeje sesa mendoni se do t'ju duhet. Atë që tepron e hidhni, por pa të salca nuk lidhet.
• Nëse gjiza është shumë e lagësht dhe lëshon hirrë, kullojeni për 10–15 minuta në një sitë para se ta shtypni; përndryshe salca del e hollë dhe e ujshme.

Si të Servirni

Makaronat me gjizë shërbehen menjëherë, sa janë të nxehta, në pjata të ngrohura paraprakisht me ujë të nxehtë. Zbukurimi mbetet i thjeshtë: pak kaçkavall i grirë, piper i zi i sapobluar dhe majdanoz i freskët mjaftojnë. Meqë pjata është e butë dhe e pasur me bulmet, i shkon mirë diçka e freskët dhe pak e thartë anash. Një sallatë me domate, kastravec dhe qepë, një sallatë jeshile me limon dhe vaj ulliri ose lakër e grirë hollë me uthull e balancojnë mirë. Turshitë e shtëpisë, sidomos specat apo lakra turshi, janë gjithashtu shoqërim i mirë. Për pije, një gotë dhallë e ftohtë ose ujë me limon janë zgjedhje të natyrshme për drekë. Nëse e shtroni për më shumë njerëz, mund ta shërbeni pas një supe të lehtë perimesh ose krahas një tave me perime të pjekura.

Variacione Rajonale

• Me spinaq: Shtoni 200 g spinaq të freskët, të larë mirë dhe të prerë, në tenxhere gjatë minutës së fundit të zierjes së makaronave. Kullojeni bashkë me makaronat dhe vazhdoni si në recetë.
• Në furrë me vezë dhe kos: Hidhni makaronat me gjizë në një tavë furre të lyer me gjalpë. Rrahni 2 vezë me 200 g kos, derdheni masën sipër, spërkatni me kaçkavall dhe piqni në furrë të nxehur në 200°C për rreth 20 minuta, derisa masa me vezë të jetë mpiksur plotësisht edhe në mes dhe sipërfaqja të marrë ngjyrë të artë.
• Me vaj ulliri dhe hudhër: Në vend të gjalpit, ngrohni lehtë 3 lugë gjelle vaj ulliri me 2 thelpinj hudhër të prerë në feta, pa i lënë të marrin ngjyrë. Shija del më mesdhetare, me aromë të qartë hudhre.
• Me domate të freskëta: Në fund shtoni 2 domate të arrira mirë, të prera në kubikë, dhe disa gjethe borziloku, për një pjatë vere më të freskët.

Çfarë është Drekë e Shpejtë pa Mish – Makarona me Gjizë dhe Gjalpë?

Makaronat me gjizë janë një pjatë kryesore e thjeshtë, ku makaronat e ziera përzihen me gjizë të freskët, gjalpë të shkrirë dhe pak ujë nga zierja, derisa gjiza të bëhet salcë e butë që i mbështjell. Nuk ka salcë të gatuar veçmas, as miell, as vezë: e gjithë pjata mbështetet te nxehtësia e makaronave dhe te niseshteja që ato lëshojnë në ujë. Në fund shtohen kaçkavall i grirë, piper i zi dhe majdanoz, që i japin kripë, aromë dhe pak ngjyrë.

Gjiza është djathë i freskët, i bardhë dhe me kokërr të imët, që zakonisht bëhet duke ngrohur hirrën ose dhallën derisa proteinat të mpiksen. Ka shije të butë qumështi dhe, sipas mënyrës se si është ruajtur, mund të jetë pak ose shumë e kripur. Kjo e dallon nga djathi i bardhë, i cili është më i fortë, më i kripur dhe nuk lidhet njësoj në salcë.

Rezultati është një pjatë kremoze, por e lehtë në shije, që ndryshon nga pastiçoja e pjekur në furrë me qumësht e vezë dhe nga makaronat me djathë të shkrirë. Këtu gjiza mbetet e dukshme, me kokrriza të vogla e të buta midis makaronave, dhe çdo kafshatë ka shijen e qartë të bulmetit të freskët.

Historia e Pjatës

Gjiza është një nga produktet më të zakonshme të bulmetit në fshatin shqiptar dhe në gjithë Ballkanin. Në zonat blegtorale qumështi shfrytëzohej deri në fund: pasi bëhej djathi, hirra që mbetej mund të ngrohej përsëri dhe prej saj mblidheshin kokrrizat e bardha të gjizës. I njëjti parim gjendet edhe në vende të tjera, te ricotta italiane, te myzithra greke apo te urda rumune, gjë që tregon sa e përhapur ka qenë kjo mënyrë për të shfrytëzuar çdo pikë qumështi. Gjiza hahej e freskët me bukë, futej në byrekë ose kripej që të mbahej më gjatë.

Makaronat kanë një histori tjetër. Si ushqim i thatë që ruhet për muaj, ato lidhen më shumë me Italinë, ndërsa në Shqipëri, ashtu si në shumë vende të tjera, u përhapën si produkt i blerë dhe me kohë u bënë ushqim i përditshëm në shtëpi. Kur dhe ku u bashkuan për herë të parë me gjizën në një pjatë shqiptare nuk dihet. Ka më shumë gjasa të jetë një gatim shtëpie që lindi vetvetiu, nga dy produkte që shumë familje i kishin zakonisht gati. Kombinime të ngjashme njihen edhe në kuzhinat fqinje: në Greqi makaronat me gjalpë të skuqur dhe myzithra, në Italinë e jugut makaronat me ricotta. Sot makaronat me gjizë mbeten gatim i thjeshtë familjar, pa një recetë zyrtare, që çdo shtëpi e rregullon sipas gjizës që ka në dorë.