Gjellë me Lakër pa Mish

Hyrje

Gjella me lakër pa mish është nga ato gatime dimri që bëhen me pak përbërës dhe ngopin gjithë tryezën. Lakra e bardhë, e prerë në shirita të gjerë, zien ngadalë me qepë, karota dhe domate derisa të bëhet e butë dhe e ëmbël, ndërsa pak oriz e lidh lëngun dhe e bën pjatën më të plotë. Në fund del një gjellë me lakër të bardhë me ngjyrë të kuqërremtë, me lëng të trashë që mblidhet me bukë dhe me një freski të lehtë nga limoni e majdanozi. Nuk ka nevojë për mish, për kub supe apo për shumë erëza: shija vjen nga vetë perimet, kur u jepet koha e duhur mbi zjarr.

E gjithë puna qëndron te rendi. Qepa dhe karotat zbuten fillimisht në vaj ulliri pa marrë ngjyrë, pastaj salca e domates kaurdiset një minutë dhe speci i kuq pluhur vetëm 20–30 sekonda, sa të lëshojë aromë, sepse digjet shpejt. Domatet e grira ziejnë 6–8 minuta para se të futet lakra, sepse domatja e pagatuar i jep gjellës shije të thartë e të papjekur. Lakra shtohet në dy ture: në fillim duket sikur nuk e nxë tenxherja, por brenda pak minutash ulet përgjysmë. Uji hidhet me masë, sepse lakra lëshon lagështinë e vet, dhe orizi shtohet vetëm pas 20 minutash, kur lakra është gjysmë e butë.

Si gjellë pa mish, është e përshtatshme për drekën e një dite pune, por edhe për ditët e agjërimit, sepse receta është krejt vegane. Gatuhet në një tenxhere të vetme, kushton pak dhe të nesërmen shpesh del edhe më e shijshme, kur shijet janë lidhur mirë. Nëse po kërkoni gjellë me lakër dhe mish, për versionin me shpatull derri shihni recetën tonë Mish Derri me Lakër të Bardhë në Tenxhere.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Pastroni dhe pritni perimet: Hiqni gjethet e jashtme të dëmtuara, ndajeni lakrën në katër pjesë dhe pritni koçanin e fortë. Pritni çdo çerek në shirita rreth 2 cm të gjerë, shpëlajini në ujë të ftohtë dhe kullojini mirë. Qëroni dhe grini qepët, qëroni karotat dhe pritini në gjysmëhëna 5 mm. Shpëlajeni orizin derisa uji të dalë më i kthjellët.
2. Zbutni qepën dhe karotat: Në një tenxhere të gjerë me fund të trashë, rreth 5 litra, ngrohni vajin e ullirit në zjarr mesatar. Shtoni qepët, karotat dhe një majë kripë. Gatuajini 8–10 minuta, duke i trazuar herë pas here, derisa qepa të bëhet e tejdukshme dhe e butë, pa marrë ngjyrë të errët.
3. Gatuani bazën e domates: Ulni zjarrin, shtoni salcën e domates dhe trazojeni 1 minutë. Shtoni specin e kuq pluhur dhe trazojeni vetëm 20–30 sekonda, sa të lëshojë aromë, sepse digjet shpejt dhe hidhërohet. Hidhni menjëherë domatet e grira dhe gjethen e dafinës, ktheni zjarrin në mesatar dhe ziejini 6–8 minuta, derisa salca të trashet dhe të humbasë shijen e thartë të domates së pagatuar.
4. Shtoni lakrën në dy ture: Futni gjysmën e lakrës, spërkateni me 1 lugë çaji kripë dhe përziejeni me bazën e domates. Mbulojeni me kapak dhe lëreni 3–4 minuta, derisa lakra të vyshket dhe të zërë më pak vend. Shtoni pjesën tjetër dhe përziejeni mirë nga fundi, që të gjithë shiritat të lyhen me salcën.
5. Ziejeni në valë të butë: Hidhni 350 ml ujë të nxehtë dhe lëreni gjellën të marrë valë. Ulni zjarrin, mbulojeni duke e lënë kapakun pak të hapur dhe ziejeni 20 minuta në valë të butë, duke e trazuar një ose dy herë nga fundi. Në fund të kësaj kohe lakra duhet të jetë gjysmë e butë dhe lëngu të mbulojë vetëm pjesën e poshtme të perimeve.
6. Shtoni orizin: Shpërndani orizin e shpëlarë në tenxhere dhe shtypeni lehtë me lugë që të futet nën lëng. Mbulojeni dhe ziejeni 15–18 minuta në zjarr të ulët, duke e trazuar dy herë nga fundi, derisa kokrrat e orizit të zbuten dhe lakra të jetë e butë deri në qendër, por ta ruajë formën. Nëse fundi thahet, shtoni deri në 150 ml ujë të nxehtë.
7. Përfundoni dhe pushojeni: Hiqni kapakun dhe ziejeni edhe 5 minuta, derisa lëngu të lidhet dhe të mbështjellë lakrën. Hiqni gjethen e dafinës, provojeni dhe rregullojeni me kripën e mbetur dhe piperin e zi. Fikni zjarrin, shtoni lëngun e gjysmë limoni dhe majdanozin e grirë, mbulojeni dhe lëreni të pushojë 10 minuta para servirjes.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni një kokë lakre të rëndë për madhësinë e saj, me gjethe të shtrënguara dhe pa njolla; lakra e vjeshtës dhe e dimrit shpesh ka shije më të ëmbël.
• Përdorni tenxhere të gjerë, të paktën 5 litra: lakra e pagatuar zë shumë vend dhe në enë të ngushtë gatuhet në mënyrë të pabarabartë.
• Hidhni gjithmonë ujë të nxehtë, jo të ftohtë, që vala të mos ndërpritet dhe orizi të gatuhet njëtrajtësisht.
• Mbajeni zjarrin të ulët pasi gjella të ketë vluar: vala e fortë i copëton shiritat e lakrës dhe e ngjit orizin në fund.
• Nëse e gatuani një ditë përpara, shtoni limonin dhe majdanozin vetëm pas ringrohjes, që të ruajnë freskinë.

Si të Servirni

Lëreni gjellën të pushojë 10 minuta me kapak pasi fikni zjarrin, që orizi të thithë pak nga lëngu dhe gjella të trashet lehtë. Servireni të ngrohtë, në pjata të thella, me pak majdanoz të freskët sipër dhe, nëse e doni, një fije vaj ulliri ekstra të virgjër. Buka e misrit ose buka e fshatit është shoqëruesja më e natyrshme, sepse me të mblidhet lëngu deri në pikën e fundit.

Anash i shkojnë mirë specat turshi, ullinjtë ose një sallatë e thjeshtë me qepë të njomë. Nëse nuk keni nevojë që vakti të jetë vegan, mund ta shoqëroni me një lugë kos të trashë ose me një copë djathë të bardhë, që i japin kontrast të freskët e të kripur, si dhe me një gotë dhallë të ftohtë. Për pije, përveç ujit, shkon mirë një gotë verë e bardhë e thatë. Gjella ruhet mirë edhe për të nesërmen: ringroheni me 2–3 lugë ujë dhe shtoni pak lëng limoni në fund.

Variacione Rajonale

• Pa Oriz: Hiqeni orizin, filloni me 250 ml ujë në vend të 350 ml dhe ziejeni lakrën gjithsej 30–35 minuta me kapak, pastaj 5 minuta pa kapak. Del gjellë më e lehtë dhe më e lëngshme, që hahet me shumë bukë.
• Me Fasule: Shtoni 300 g fasule të bardha të ziera dhe të kulluara në 10 minutat e fundit të zierjes. Gjella mbetet vegane, por ngop më shumë dhe ka më shumë proteina.
• Me Patate: Në vend të orizit, futni 300 g patate të prera në kube 2 cm bashkë me ujin në hapin 5. Ziejeni gjithsej 30–35 minuta me kapak, derisa patatet të shpohen lehtë me thikë, pastaj 5 minuta pa kapak që lëngu të lidhet.
• Pikante: Bashkë me specin e ëmbël shtoni 1/2 lugë çaji spec djegës pluhur, ose shtoni një spec djegës të freskët të grirë imët bashkë me qepën, për një gjellë më djegëse.
• Në Furrë: Pas hapit 6, hiqni dafinën, kalojeni gjellën në një tavë, spërkateni me 1 lugë gjelle vaj ulliri dhe piqeni pa mbulesë 20 minuta në furrë të nxehur në 200°C, derisa sipër të marrë ngjyrë dhe lëngu të pakësohet. Limonin dhe majdanozin shtojini pasi ta nxirrni nga furra.

Çfarë është Gjellë me Lakër pa Mish?

Gjella me lakër pa mish është gatim perimesh me lëng, që zien në tenxhere dhe hahet si pjatë kryesore. Lakra e bardhë gatuhet bashkë me qepë, karota dhe domate derisa të zbutet dhe lëngu të trashet. Pak oriz, rreth 80 gramë për katër persona, shtohet në gjysmën e dytë të zierjes: ai thith një pjesë të lëngut dhe e bën gjellën më të ngopur, por nuk duhet ta kthejë në pilaf. Speci i kuq i ëmbël pluhur, një gjethe dafine dhe piperi i zi japin aromë, ndërsa lëngu i limonit dhe majdanozi shtohen pasi fiket zjarri.

Kjo pjatë nuk duhet ngatërruar me gatimet e tjera me lakër të kuzhinës shqiptare. Nuk është lakër turshi, që thartohet në ujë me kripë për javë të tëra, as sallatë me lakër të freskët, as sarma me lakër, ku gjethet e lakrës mbështillen rreth mbushjes. Ndryshon edhe nga lakra e kaurdisur në tigan, që gatuhet me pak yndyrë dhe shumë më shpejt. Këtu lakra zien ngadalë me kapak, derisa shiritat të zbuten, por të mbeten të dallueshëm. Gjella del e ëmbël, lehtësisht e thartë nga domatja, me lëng të lidhur sa për ta ngjyer bukën. Shërbehet e ngrohtë, me bukë dhe diçka të freskët anash.

Historia e Pjatës

Lakra është ndër perimet më të vjetra të kultivuara në Evropë. Grekët dhe romakët e njihnin dhe e kultivonin, edhe pse format e asaj kohe kishin më shumë gjethe të lirshme sesa kokë të ngjeshur si lakra e sotme. Me kalimin e shekujve ajo u bë perime e zakonshme në gjithë kontinentin, sepse rritet mirë në stinët e ftohta dhe kokat e saj ruhen për muaj të tërë. Për këtë arsye, në Ballkan, si në shumë vende të Evropës Qendrore e Lindore, lakra ka qenë për një kohë të gjatë një nga perimet kryesore të muajve të ftohtë, e freskët ose e kthyer në turshi.

Për gjellën me lakër pa mish nuk njihet një origjinë e vetme, një datë apo një recetë “zyrtare”. Ajo i përket familjes së madhe të gjellëve të ziera në tenxhere, ku çdo shtëpi shtonte atë që kishte: mish kur kishte mundësi, oriz, fasule ose vetëm perime. Versionet pa mish kanë qenë të zakonshme në ekonominë e kursyer të dimrit, por edhe në ditët e agjërimit, kur shumë familje të krishtera nuk hanë mish.

Edhe disa përbërës që sot duken të pandarë nga kjo gjellë kanë histori më të shkurtër se ç’mund të mendohet. Domatja dhe speci vijnë nga Amerikat: speci u përhap në Ballkan më herët, ndërsa domatja u bë e zakonshme në kuzhinat e rajonit kryesisht gjatë shekullit XIX. Kështu, gjella me lakër e domate që gatuhet sot në Shqipëri e në Kosovë është ndërthurje e një perimeje shumë të vjetër me përbërës që mbërritën shumë më vonë, dhe merr trajtë pak të ndryshme nga një familje në tjetrën.