Gjellë me Patate dhe Mish – Receta e Plotë në Tenxhere

Hyrje

Gjellë me patate dhe mish është një gatim i zakonshëm i shtëpisë shqiptare, nga ato që gatuhen pa pasur nevojë për recetë të shkruar: mish viçi i zier ngadalë derisa të ndahet lehtë me pirun, patate të buta që kanë thithur lëngun e kuq dhe një salcë e trashë që mblidhet me bukë deri në fund. Përbërësit janë të thjeshtë dhe gjenden kudo, por shija e mirë kërkon durim. Në këtë gjellë patatet nuk janë garniturë anash; ato zënë në tenxhere po aq vend sa mishi, madje më shumë. Disa copa shpërbëhen pak në fund dhe e lidhin lëngun pa miell, ndërsa të tjerat mbeten të plota, të ngjyrosura nga domatja dhe paprika.

Po aq rëndësi ka rendi i punës. Mishi, mundësisht shpatull ose qafë viçi, pritet në kubikë të mëdhenj, thahet dhe skuqet në dy ture derisa të marrë kore të artë. Në yndyrën e mbetur kaurdiset qepa, pastaj shtohen hudhra, salca e domates dhe paprika e ëmbël, e cila hidhet në zjarr të ulët, sepse digjet brenda pak sekondash. Mishi zien me kapak rreth një orë me ujë të nxehtë dhe dafinë, dhe vetëm kur është pothuajse i butë hyjnë patatet, që kërkojnë 25–30 minuta. Po të hidhen që në fillim, ato shpërbëhen shumë para se mishi të zbutet. Në fund, dy-tri copa patateje të shtypura në anë të tenxheres dhe pesë minuta zierje pa kapak e trashin salcën.

Është drekë e mirë për ditët e zakonshme, sidomos në vjeshtë e në dimër, kur kërkohet diçka e ngrohtë dhe ngopëse. Puna aktive zgjat rreth 45 minuta, kurse pjesën tjetër e bën zjarri i ulët. Mjafton për pesë persona me bukë dhe një sallatë të freskët anash, dhe të nesërmen, e ringrohur ngadalë me pak ujë, hahet po aq mirë. Është edhe gjellë e përshtatshme për këdo që po mëson të gatuajë mish në tenxhere, sepse çdo hap ka një shenjë të qartë kur duhet kaluar te tjetri.

Përbërësit

Për 5 persona

Udhëzimet

1. Përgatitja e Mishit: Hiqni nga mishi cipat e forta dhe dhjamin e tepërt, pastaj priteni në kubikë rreth 4 cm; copat e mëdha nuk thahen në zierjen e gjatë. Thajini mirë me letër kuzhine, që të skuqen e të mos ziejnë në lëngun e tyre. Grini qepët imët dhe hudhrat hollë. Pas punës me mishin e papjekur, lani duart, thikën dhe dërrasën me ujë të ngrohtë e sapun.
2. Skuqja në Dy Ture: Në një tenxhere të gjerë me fund të trashë, me kapacitet rreth 5 litra, ngrohni vajin në zjarr të gjallë, derisa sipërfaqja e tij të valëzohet lehtë. Shtroni gjysmën e kubikëve me hapësirë mes tyre dhe mos i prekni për 2–3 minuta, që të marrin ngjyrë. Kthejini dhe skuqini edhe 3–4 minuta, derisa të marrin ngjyrë të artë nga shumica e anëve. Kalojini në një pjatë dhe skuqni njësoj pjesën tjetër.
3. Qepa dhe Hudhra: Ulni zjarrin në mesatar, hidhni qepën në yndyrën e mbetur dhe shtoni një majë kripë. Kaurdiseni rreth 8 minuta, duke kruar me lugë druri shtresën e skuqur që ka lënë mishi në fund të tenxheres, sepse ajo shtresë i jep gjellës shije të thellë. Qepa duhet të bëhet e butë, e tejdukshme dhe e artë në skaje. Shtoni hudhrën dhe trazojeni vetëm 30 sekonda, derisa të lëshojë aromë.
4. Salca, Paprika dhe Lëngu: Shtoni salcën e domates dhe trazojeni me qepën 1–2 minuta, derisa të errësohet pak dhe të humbasë shijen e papjekur. Ulni zjarrin në minimum, ose në pllakë elektrike hiqeni tenxheren për pak çaste, hidhni paprikën dhe trazojeni vetëm 10–15 sekonda, sepse digjet shpejt dhe hidhërohet. Kthejeni menjëherë mishin në tenxhere bashkë me lëngun që ka lëshuar, derdhni 800 ml ujë të nxehtë dhe shtoni dafinën, 1 lugë çaji kripë dhe piperin.
5. Zierja e Mishit: Ngrini zjarrin dhe, sapo lëngu të vlojë, hiqni me lugë shkumën që del në sipërfaqe. Ulni zjarrin në minimum, mbulojeni me kapak dhe ziejeni qetë 60 minuta; sipërfaqja duhet vetëm të lëvizë lehtë, jo të gurgullojë. Ndërkohë qëroni patatet, pritini në copa rreth 4 cm dhe mbajini në ujë të ftohtë. Mishi është gati për patatet kur piruni hyn me pak rezistencë; nëse është ende i fortë, ziejeni edhe 15–20 minuta.
6. Shtimi i Patateve: Kullojini patatet dhe futini në tenxhere midis copave të mishit. Shtoni rreth 400 ml ujë të nxehtë, aq sa patatet të jenë pothuajse të mbuluara, dhe 1/2 lugë çaji kripë. Kur të rinisë vlimi, mbulojeni dhe ziejeni në zjarr të ulët 25–30 minuta. Mos e trazoni me lugë, që copat të mos thyhen; tundeni lehtë tenxheren duke e mbajtur nga dorezat. Patatet janë gati kur piruni hyn lehtë pa e çarë copën, ndërsa mishi duhet të ndahet pa vështirësi.
7. Trashja, Pushimi dhe Ruajtja: Hiqni kapakun, shtypni 2–3 copa patateje në anë të tenxheres me lugë druri dhe përziejini lehtë me lëngun. Ziejeni pa kapak edhe 5 minuta, derisa salca të trashet e t’i mbështjellë patatet. Hiqni dafinën, provoni kripën dhe rregullojeni, fikni zjarrin dhe shtoni 2 lugë gjelle majdanoz; lugën e tretë mbajeni për sipër pjatave. Lëreni të pushojë 5 minuta me kapak. Mbetjet ftohini dhe vendosini në frigorifer brenda dy orësh; ruhen deri në 3 ditë.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni mish për zierje, jo për skarë: shpatulla dhe qafa e viçit kanë pak dhjamë dhe ind lidhor që zbutet gjatë zierjes së gjatë, ndërsa filetoja del e thatë dhe e fortë.
• Përdorni patate me tul të verdhë, që e mbajnë formën. Patatet me shumë niseshte, që zgjidhen zakonisht për pure, shpërbëhen shpejt dhe e bëjnë lëngun të turbullt.
• Pritini patatet në copa të barabarta, rreth 4 cm, që të gatuhen njëkohësisht; copat e vogla shpërbëhen para se të zbuten të mëdhatë.
• Nëse përdorni mish lope, zgjateni zierjen e parë në një orë e gjysmë deri në dy orë dhe shtoni ujë të nxehtë sipas nevojës, para se të futni patatet.
• Gjella trashet ndërsa ftohet. Kur e ringrohni të nesërmen, shtoni 3–4 lugë gjelle ujë dhe ngroheni ngadalë, derisa lëngu të vlojë mirë.

Si të Servirni

Servireni gjellën të nxehtë, pasi të ketë pushuar pesë minuta, në pjata të thella ose në tasa. Në çdo pjatë vendosni dy-tri copa mishi, disa copa patateje dhe një lugë të mirë salcë sipër, pastaj spërkatni majdanozin e grirë që keni lënë mënjanë. Buka nuk duhet të mungojë: një fetë bukë fshati, misërnike ose kulaç i ngrohtë për të mbledhur salcën e kuqe.

Meqë patatet e bëjnë gjellën të plotë, nuk ka nevojë për oriz apo makarona anash. I shkon më mirë diçka e freskët dhe pak e thartë, që i bën kontrast salcës së ngrohtë: sallatë me lakër të bardhë të grirë hollë, me uthull dhe vaj, sallatë jeshile me qepë të njomë, ose disa turshi. Një lugë kos i trashë anash e zbut aciditetin e domates, ndërsa një spec djegës i freskët u pëlqen atyre që e duan më pikante. Për pije zgjidhni ujë, dhallë të ftohtë ose një verë të kuqe të lehtë.

Variacione Rajonale

• Me Mish Qengji: Përdorni 1 kg shpatull qengji me kockë, të prerë në copa; ziejeni rreth 1 orë e 15 minuta para se të shtoni patatet dhe hiqni me lugë yndyrën e tepërt nga sipërfaqja.
• Me Mish Pule: Skuqni 1 kg kofshë pule me kockë dhe ziejini vetëm 20 minuta me 600 ml ujë para se të shtoni patatet; në fund mishi duhet të arrijë 74°C në pjesën më të trashë, pa prekur kockën.
• Me Domate të Freskëta: Në verë, zëvendësoni salcën e domates me 400 g domate të arrira mirë, të grira në rende, dhe ulni ujin e parë në 600 ml; salca del më e çelët dhe më e freskët.
• Pikante: Shtoni 1 spec djegës të tharë, të thërrmuar, bashkë me paprikën, ose zëvendësoni gjysmën e paprikës së ëmbël me paprikë djegëse.

Çfarë është Gjellë me Patate dhe Mish – Receta e Plotë në Tenxhere?

Gjellë me patate dhe mish, ose thjesht patate me mish, siç e quajnë shumë familje, është gjellë me lëng e gatuar tërësisht në tenxhere, mbi sobë. Në shqip fjala gjellë ka kuptim të gjerë dhe mund të nënkuptojë çdo ushqim të gatuar, por në të folurën e përditshme përdoret sidomos për gatimet ku mishi ose perimet ziejnë ngadalë në pak lëng, derisa ky lëng të trashet e të bëhet salcë. Këtu patatja e ndan rolin kryesor me mishin dhe vjen madje në sasi më të madhe: 1,2 kg patate për 800 g mish viçi pa kockë.

Nga supa e dallon lëngu, që është më i pakët dhe në fund i mbështjell patatet në vend që ato të notojnë në të. Nga tava e dallon mënyra e gatimit: me kapak, mbi zjarr, jo në furrë dhe pa kore sipër. Ndryshe nga gjellët me mish dhe perime të përziera, ku karotat, specat ose bizelet ndajnë vendin me mishin, këtu patatja është e vetmja perime kryesore. Qepa e kaurdisur, hudhra, salca e domates, paprika e ëmbël dhe dafina janë baza e shijes, që del e butë, pak e ëmbël dhe me aciditet të lehtë. Mishi ndahet në fije, ndërsa patatet mbeten të plota nga jashtë dhe të buta përbrenda. E njëjta metodë vlen edhe për mish lope, qengji ose pule; ndryshon kryesisht koha e zierjes.

Historia e Pjatës

Për gjellën me patate dhe mish nuk njihet një origjinë e dokumentuar, as një vend apo një datë kur u gatua për herë të parë. Ajo bën pjesë në një familje të gjerë gatimesh me mish të zier ngadalë me perime dhe salcë domateje, që gatuhen në shtëpi në gjithë Ballkanin dhe në Mesdheun lindor. Në Greqi një pjatë e ngjashme njihet si kréas kokkinistó me patátes, pra mish në salcë të kuqe me patate, ndërsa në Turqi si etli patates, patate me mish. Këto ngjashmëri tregojnë një mënyrë gatimi të përbashkët në rajon, jo një vendlindje të caktuar të pjatës.

Vetë patatja është bimë e ardhur. Ajo u kultivua fillimisht në Andet e Amerikës së Jugut dhe arriti në Evropë në shekullin XVI, përmes Spanjës. Për një kohë të gjatë u prit me mosbesim dhe vetëm gjatë shekullit XVIII u bë ushqim i përditshëm në shumë vende të Evropës; në Ballkan u përhap më vonë se në perëndim të kontinentit. Nga Amerikat vijnë edhe domatja dhe speci, nga i cili bluhet paprika; edhe këto u bënë pjesë e zakonshme e kuzhinave të Ballkanit gradualisht, gjatë shekujve që pasuan. Prandaj gjella, në formën që e njohim sot, është më e re se mënyra e gatimit mbi të cilën mbështetet.

Kjo mënyrë gatimi, mishi i zier ngadalë në tenxhere me qepë dhe yndyrë, njihej në këto anë shumë kohë para se të vinte patatja. Patatja, e lirë dhe ngopëse, u përshtat lehtë në të, sepse me pak mish jep një tenxhere të plotë. Sot çdo familje e gatuan sipas shijes së vet, me viç, qengj ose pulë, me më shumë ose më pak salcë.