Filetë Merluci me Domate në Tigan

Hyrje

Filetë merluci me domate është nga ato gatime që zgjidhin një darkë pa e kthyer kuzhinën përmbys. Filetot e bardha të merlucit nuk skuqen dhe nuk futen në furrë: ato gatuhen drejtpërdrejt në një salcë të trashë me domate, qepë, hudhër dhe vaj ulliri, në një tigan të gjerë me kapak. Merluci ka shije të butë dhe mish me pak yndyrë, ndaj salca i jep lagështi dhe karakter, ndërsa peshku lëshon në të aromën e vet të lehtë. Në fund keni peshk të njomë dhe salcë që kërkon bukë.

Rendi i punës është gjithçka. Salca përgatitet e para: qepa zbutet ngadalë, hudhra merr aromë për një minutë, koncentrati i domates skuqet pak dhe vera avullon, pastaj domatet ziejnë 12–15 minuta derisa të trashen. Kjo zierje paraprake ka rëndësi, sepse peshku lëshon ujë dhe një salcë e hollë do të dilte e ujshme. Filetot vendosen gjysmë të zhytura, mbulohen dhe gatuhen në zjarr të ulët 8–10 minuta, pa i trazuar, derisa pjesa më e trashë të arrijë 63°C. Majdanozi dhe limoni shtohen vetëm në fund, që të ruajnë freskinë.

Receta për filetë merluci me domate është e lehtë dhe kërkon rreth 50 minuta nga fillimi deri në tryezë, ndaj shkon mirë si për darkë të shpejtë, ashtu edhe për drekë familjare në fundjavë. Me fileto të ngrira, që gjenden gjithë vitin, mund ta bëni edhe kur nuk keni peshk të freskët; mjafton t’i shkrini në frigorifer një natë përpara. Shërbejeni me bukë për salcën, me patate të ziera ose me pilaf orizi, dhe me një sallatë jeshile anash, që i jep vaktit freski pa e rënduar.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Përgatitni filetot: Nëse filetot janë të ngrira, shkrijini një natë më parë në frigorifer, në një enë që mbledh lëngun. Thajini mirë me letër kuzhine dhe kaloni gishtat mbi mishin për të gjetur halat e mbetura dhe hiqini me piskatore. Pritini në 4 copa të barabarta, spërkatini me gjysmën e kripës dhe gjysmën e piperit dhe lërini në frigorifer ndërsa bëni salcën.
2. Kaurdisni qepën dhe hudhrën: Në një tigan të gjerë me kapak, rreth 28 cm, ngrohni vajin e ullirit në zjarr mesatar. Shtoni qepën dhe kaurdiseni 6–7 minuta, duke e trazuar herë pas here, derisa të zbutet dhe të bëhet e tejdukshme pa marrë ngjyrë kafe. Shtoni hudhrën dhe gatuajeni vetëm 1 minutë, sa të lëshojë aromë; nëse merr ngjyrë kafe, salca del e hidhur.
3. Koncentrati dhe vera: Shtoni koncentratin e domates dhe trazojeni 1 minutë, derisa të errësohet pak dhe të ngjitet lehtë në fund të tiganit. Hidhni verën e bardhë dhe kruani fundin me lugë druri që të shkëputet gjithçka që është ngjitur. Lëreni të ziejë fort rreth 2 minuta, derisa era e alkoolit të zbutet dhe lëngu të pakësohet përgjysmë.
4. Zieni salcën e domates: Shtoni domatet e grira, gjethen e dafinës, rigonin dhe kripën e mbetur. Ziejeni pa kapak në zjarr mesatar të ulët për 12–15 minuta, duke e trazuar herë pas here, derisa salca të trashet dhe luga të lërë një gjurmë të qartë në fund të tiganit. Provojeni: nëse është e athët, shtoni majën e sheqerit dhe përzieni.
5. Vendosni peshkun në salcë: Ulni zjarrin aq sa salca të nxjerrë vetëm flluska të vogla. Thajini lehtë filetot me letër kuzhine, hapni vende me lugë dhe vendosini në një shtresë, gjysmë të zhytura; pjesët e holla palosini nën vete. Hidhni pak salcë sipër tyre, mbulojeni tiganin dhe gatuajini 8–10 minuta për fileto 2–3 cm. Mos i trazoni; nëse duhet, tundni lehtë tiganin nga doreza.
6. Kontrolloni gatimin: Kontrolloni copën më të trashë: me termometër duhet të arrijë 63°C në qendër. Pa termometër, futni pirunin në mes dhe shtyjeni lehtë; mishi duhet të jetë krejt i bardhë, pa pjesë të tejdukshme, dhe të ndahet në fletë. Nëse qendra duket ende e tejdukshme, mbulojeni tiganin dhe gatuajini edhe 2 minuta. Në fund hiqni gjethen e dafinës.
7. Përfundoni dhe shërbeni: Fikni zjarrin, hidhni lëngun e limonit në salcë rreth filetove dhe spërkatni majdanozin dhe piperin e mbetur. Lëreni tiganin pa kapak 2–3 minuta që salca të pushojë pak. Merrni filetot me shpatull të gjerë, vendosini në pjata të ngrohta dhe mbulojini me salcë. Mbetjet ftohini dhe futini në frigorifer brenda dy orësh.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni fileto me trashësi të ngjashme; pjesën e hollë të bishtit paloseni nën vete që të gatuhet njëkohësisht me pjesën e trashë.
• Në dimër, domatet pelati nga kanoçja japin salcë më të ëmbël dhe më të kuqe se domatet e zbehta të serrës.
• Përdorni tigan të gjerë me kapak, që filetot të rrinë në një shtresë të vetme dhe të mos mbivendosen.
• Mund ta përgatitni salcën një ditë përpara dhe ta mbani në frigorifer; ngroheni derisa të ziejë dhe shtoni peshkun vetëm para servirjes.
• Kriposeni peshkun që në fillim, ndërsa përgatitni salcën: 20–25 minuta me kripë e forcojnë pak mishin e butë të merlucit dhe e ndihmojnë të mos shpërbëhet në salcë.

Si të Servirni

Filetë merluci me domate shërbehet më mirë menjëherë, sa peshku është i nxehtë dhe salca ende e lëngshme. Mos e lini të presë gjatë në tigan, sepse peshku vazhdon të gatuhet në salcën e nxehtë. Merrni filetot me shpatull të gjerë që të mos thyhen, vendosini në pjata të ngrohta dhe hidhni salcën sipër dhe rreth tyre. Një fetë limoni anash i lejon secilit ta rregullojë aciditetin sipas dëshirës.

Bukë fshati e freskët ose e thekur është shoqëruesja më e natyrshme, sepse mbledh salcën. Për vakt pa gluten, zgjidhni patate të ziera me majdanoz ose pilaf orizi të thjeshtë. Anash shkon mirë një sallatë jeshile me marule, qepë të njomë dhe uthull, ose sallatë me lakër të grirë hollë. Nëse shërbeni verë, një e bardhë e thatë dhe e freskët nuk e mbulon shijen e lehtë të peshkut.

Variacione Rajonale

• Me ullinj të zinj: Shtoni 60 g ullinj të zinj pa bërthamë në 5 minutat e fundit të zierjes së salcës dhe ulni pak kripën, sepse ullinjtë janë të kripur.
• Me speca: Kaurdisni një spec të kuq ose jeshil të prerë në shirita bashkë me qepën, për salcë më të ëmbël dhe më të dendur.
• Pikante: Shtoni 1/2 lugë çaji spec djegës të grirë ose një spec të vogël djegës të prerë hollë bashkë me hudhrën.
• Me levrek ose kocë: E njëjta salcë shkon me fileto levreku ose koce me lëkurë; vendosini me lëkurën poshtë dhe gatuajini 6–8 minuta, sipas trashësisë.

Çfarë është Filetë Merluci me Domate në Tigan?

Filetë merluci me domate është pjatë kryesore me peshk të bardhë të gatuar në salcë domateje, një nga mënyrat më të thjeshta për ta sjellë peshkun në tryezën e shtëpisë. Merluci evropian (Merluccius merluccius) jeton në Atlantikun lindor dhe në Mesdhe, përfshirë Adriatikun dhe Jonin. Me emrin merluc shiten edhe fileto të ngrira nga specie të afërta, prandaj ia vlen të lexoni etiketën. Për këtë recetë vlejnë të gjitha, sepse kanë mish të bardhë, të butë dhe me pak yndyrë.

Nga ana teknike, kjo është zierje e butë e peshkut në salcë, jo skuqje dhe jo pjekje. Salca trashet përpara, pastaj filetot gatuhen nën kapak me nxehtësinë dhe avullin e saj. Kështu peshku nuk thahet dhe nuk ngjitet në tigan, ndërsa salca merr shijen e tij. Nuk përdoret miell, ndaj pjata është natyrshëm pa gluten kur e shoqëroni me patate ose oriz në vend të bukës.

Rezultati duhet të jetë peshk i bardhë njëtrajtësisht deri në qendër, që ndahet në fletë të mëdha me pirun, dhe salcë e kuqe e trashë që mbulon lugën. Majdanozi dhe pak lëng limoni, të shtuar në fund, e freskojnë shijen e domates pa e mbuluar peshkun.

Historia e Pjatës

Peshku i gatuar me vaj ulliri, qepë, hudhër dhe domate është mënyrë gatimi e përbashkët anembanë brigjeve të Mesdheut. Variante të ngjashme gjenden në kuzhinat shqiptare, greke, italiane dhe kroate, secila me emrat dhe erëzat e veta, prandaj kësaj pjate nuk mund t’i vihet një origjinë e vetme. Nuk dihet as vendi, as koha kur u gatua për herë të parë; ajo kuptohet më mirë si teknikë e zakonshme shtëpie sesa si recetë me autor.

Një fakt i sigurt është se domatja nuk është bimë vendase e Mesdheut. Ajo erdhi nga Amerikat dhe arriti në Evropë gjatë shekullit XVI, por u bë përbërës i përditshëm i kuzhinave mesdhetare vetëm më vonë. Kjo do të thotë se salcat e kuqe me domate, që sot duken kaq tradicionale, janë më të reja se vetë zakoni i gatimit të peshkut me vaj ulliri dhe barishte.

Në Shqipëri, nga Durrësi te Saranda, peshku me salcë domateje është gatim i zakonshëm shtëpie. Në bregdet përdoret shpesh peshku i freskët i ditës, ndërsa larg detit filetot e ngrira e bëjnë këtë gatim të mundshëm gjatë gjithë vitit. Kjo recetë ndjek të njëjtën logjikë të thjeshtë shtëpie, me pak përbërës, një tigan të vetëm dhe kohë të sakta, pa pretenduar se është i vetmi version i saktë.