Çaj Sherebele me Mjaltë dhe Limon

Hyrje

Çaji i sherebelës, ose thjesht çaj sherebele, siç i thonë zakonisht, është ndër çajrat më të zakonshëm në shtëpitë shqiptare, sidomos kur fillojnë ditët e ftohta të vjeshtës dhe të dimrit. Gjethet gri-jeshile të sherebelës, të thara në hije, japin një pije me ngjyrë të artë, me aromë të fortë barishteje dhe me shije paksa të hidhur e të athët, që zbutet bukur me një lugë mjaltë dhe pak lëng limoni. Bëhet me pak përbërës dhe është gati për rreth 20 minuta.

Një çaj sherebele i mirë varet nga koha e duhur, jo nga zierja e gjatë. Uji vihet në zjarr derisa të vlojë, por gjethet nuk lihen të ziejnë: vendosen në çajnik të ngrohur, mbulohen me ujë të sapovluar dhe çajniku mbyllet menjëherë me kapak për 5-7 minuta. Kapaku i mban brenda vajrat aromatike, që përndryshe ikin me avullin. Nëse gjethet qëndrojnë shumë gjatë në ujë ose zihen, çaji del i errët, i hidhur dhe i athët. Mjalti dhe limoni shtohen vetëm në fund, kur çaji të jetë ftohur pak.

Ky çaj pihet zakonisht në mbrëmjet e dimrit, pas darke, ose kur dikush në shtëpi është i ftohur dhe i dhemb fyti, sepse një pije e ngrohtë është e mirëpritur në ato raste. Një filxhan çaj sherebele nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun, por si pije e ngrohtë shtëpie ka vendin e vet në shumë familje. Sasia e recetës mjafton për katër filxhanë. Shërbejeni me pak arra, fiq të thatë ose biskota shtëpie, kur familja mblidhet rreth tavolinës në mbrëmje.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Përgatitja e gjetheve: Hidhni gjethet e thata të sherebelës në një sitë dhe shkundini lehtë mbi lavaman, që të bjerë pluhuri dhe copëzat e imëta. Hiqni kërcejtë e trashë e të drunjtë, sepse kanë pak aromë. Thërrmoni gjethet e mëdha me gishta në copa të trasha, jo në pluhur, që të lëshojnë më lehtë aromën. Matni rreth 6 g, afërsisht 4 lugë gjelle gjethe të thërrmuara.
2. Zierja e ujit: Hidhni 1 litër ujë të freskët në një tenxhere të vogël ose në ibrik dhe vëreni në zjarr të fortë derisa të vlojë, rreth 6-8 minuta. Ndërkohë, mbushni çajnikun me ujë të nxehtë nga rubineti, që të ngrohet; kështu çaji nuk ftohet sapo derdhet. Pak para se uji në tenxhere të vlojë, zbrazni ujin nga çajniku.
3. Infuzioni nën kapak: Vendosni gjethet e sherebelës dhe shkopin e kanellës, nëse e përdorni, në çajnikun e ngrohur. Hiqni tenxheren nga zjarri sapo uji të vlojë fort dhe derdheni ujin menjëherë mbi gjethet. Mbulojeni çajnikun me kapak pa humbur kohë, sepse vajrat aromatike të sherebelës ikin bashkë me avullin. Nëse nuk keni çajnik, hidhini gjethet direkt në tenxhere, pasi ta keni hequr nga zjarri, dhe mbulojeni.
4. Koha e pritjes: Lëreni çajin nën kapak 5-7 minuta. Pas 5 minutash del i butë, me ngjyrë të verdhë të çelur; pas 7 minutash merr ngjyrë të artë dhe shije më të plotë. Mos e kaloni 10 minuta, sepse çaji fillon të dalë i hidhur dhe i athët. Ndërkohë ngrohni filxhanët me pak ujë të nxehtë dhe zbrazini para kullimit. Për çaj më të fortë, herën tjetër shtoni pak më shumë gjethe, jo më shumë kohë.
5. Kullimi: Kullojeni çajin me një sitë të imët në një kanë të ngrohtë ose direkt në filxhanë. Shtypini gjethet lehtë me pjesën e pasme të lugës, pa i ngjeshur fort, që të dalë edhe lëngu i mbetur. Flakini gjethet e përdorura dhe kanellën. Mos i lini gjethet në çajnik për ta mbushur sërish më vonë, sepse çaji i dytë del i zbehtë dhe i hidhur.
6. Mjalti dhe limoni: Lëreni çajin të pushojë 2-3 minuta, derisa të jetë i nxehtë, por jo më në valë, rreth 70 °C. Shtoni nga 1 lugë çaji mjaltë në çdo filxhan dhe përzieni derisa të tretet. Hidhni lëngun e limonit, rreth gjysmë luge gjelle për filxhan, dhe provojeni; nëse e doni më të ëmbël, shtoni edhe pak mjaltë.
7. Servirja dhe ruajtja: Vendosni nga një rreth limoni në çdo filxhan dhe shërbejeni menjëherë, ndërsa është ende i ngrohtë. Çajin që tepron lëreni të ftohet në temperaturë dhome, mbylleni në shishe qelqi dhe futeni në frigorifer brenda 2 orëve; ruhet deri në 24 orë. Pijeni të ftohtë ose ringroheni ngadalë në zjarr të ulët, pa e lënë të ziejë, që të mos dalë i hidhur.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni sherebelë me gjethe të plota, gri-jeshile dhe me aromë të fortë kur i fërkoni mes gishtave. Gjethet kafe, të thërrmuara në pluhur ose pa erë janë të vjetra dhe japin çaj të zbehtë.
• Nëse uji i rubinetit në zonën tuaj është i fortë, me shumë gëlqere, përdorni ujë të filtruar ose ujë në shishe. Me ujë të fortë çaji del më i turbullt dhe aroma ndihet më pak.
• Nëse keni sherebelë në qese çaji, llogaritni një qese për filxhan dhe lëreni po aq kohë nën kapak. Shtypeni qesen lehtë me lugë, jo fort, që çaji të mos dalë i hidhur.
• Për më pak ose më shumë filxhanë çaj sherebele, llogaritni rreth 1.5 g gjethe, pra afërsisht një lugë gjelle gjethe të thërrmuara, për çdo 250 ml ujë.
• Nëse e ëmbëlsoni me sheqer në vend të mjaltit, shtojeni kur çaji është ende i nxehtë, që të tretet plotësisht. Mjaltin shtojeni kur çaji të jetë ftohur pak, që të ruajë aromën e vet.

Si të Servirni

Çaji i sherebelës shijon më mirë i nxehtë, në filxhanë qelqi ose porcelani të ngrohur më parë, që të duket ngjyra e artë. Vendosni në çdo filxhan një rreth limoni dhe, për ata që e duan më të ëmbël, mbani mjaltin në një tas të vogël mbi tavolinë, që secili të shtojë sa të dojë. Shkon bukur me arra, bajame, fiq të thatë, hallvë ose me biskota të thjeshta shtëpie.

Në mbrëmjet e dimrit, një filxhan çaj sherebele mund ta zëvendësojë kafen pas darke, sepse nuk ka kafeinë. Në verë, lëreni çajin të ftohet, mbajeni 1-2 orë në frigorifer dhe shërbejeni me akull, me një rreth limoni dhe me një gjethe sherebele të freskët, nëse e keni bimën në ballkon ose në kopsht. Pijeni brenda ditës, sepse aroma zbehet shpejt.

Variacione Rajonale

• Me Sherebelë të Freskët: Për 1 litër ujë përdorni rreth 25 g gjethe të freskëta, të lara dhe të thara me peshqir, dhe shtypini lehtë mes duarve para se t'i vendosni në çajnik. Çaji del më i çelët, me aromë më të gjelbër dhe pak më pak i hidhur.
• Me Çaj Mali: Përzieni gjysmë për gjysmë sherebelën me çaj mali të thatë dhe lëreni nën kapak 7 minuta, sepse çaji i malit e lëshon aromën më ngadalë. Pija del më e butë, ndërsa aroma e sherebelës mbetet e qartë.
• Me Xhenxhefil: Zieni 3-4 rrathë xhenxhefil të freskët në ujë për 5 minuta para se ta derdhni mbi sherebelën. Xhenxhefili i jep pijes një djegësirë të lehtë që shkon mirë me mjaltin.
• Çaj i Ftohtë për Verë: Bëjeni çajin njësoj, tretni mjaltin kur çaji është ende i ngrohtë dhe mbajeni në frigorifer 1-2 orë. Shërbejeni me akull, rrathë limoni dhe disa gjethe nenexhiku.

Çfarë është Çaj Sherebele me Mjaltë dhe Limon?

Sherebela (Salvia officinalis) është një shkurre e vogël shumëvjeçare, nga e njëjta familje me nenexhikun, rigonin dhe trumzën, me gjethe të zgjatura, gri-jeshile dhe të buta si kadife në prekje. Rritet e egër në shpatet gëlqerore e të thata të Mesdheut, përfshirë Shqipërinë, dhe kultivohet edhe në ara e kopshte. Për çaj përdoren gjethet, të thara në hije që të ruajnë ngjyrën dhe aromën; kërcejtë e drunjtë zakonisht hiqen.

Ajo që zakonisht quhet çaj sherebele është, në fakt, një infuzion: gjethet nuk gatuhen, por lihen në ujë të sapovluar derisa t'i japin ujit ngjyrën, aromën dhe shijen. Pija që del ka ngjyrë të verdhë deri në të artë, aromë që të kujton kamforën dhe pishën, dhe një shije pak të hidhur që ndihet në fund të gojës. Ndryshe nga çaji i zi ose jeshil, nuk përmban kafeinë, ndaj mund të pihet edhe në mbrëmje.

Në kuzhinën italiane dhe në atë angleze, sherebela përdoret shumë si erëz për mishin dhe për mbushjet, ose me gjalpë të shkrirë mbi makarona, ndërsa në shtëpitë shqiptare njihet më shumë si çaj. Kjo recetë ndjek mënyrën më të thjeshtë: gjethe të thata, ujë i sapovluar, kapak, pak durim dhe në fund mjaltë e limon, sipas zakonit të shtëpisë.

Historia e Pjatës

Sherebela është bimë autoktone e Mesdheut, përfshirë Ballkanin perëndimor, dhe njerëzit e kanë përdorur prej shekujsh. Emri shkencor Salvia vjen nga folja latine salvere, që do të thotë “të jesh i shëndetshëm”, dhe tregon sa e vlerësuar ka qenë kjo bimë në mjekësinë popullore. Autorët e lashtë grekë e romakë e përmendin ndër bimët mjekësore, ndërsa në mesjetë ajo mbillej rregullisht në kopshtet e manastireve të Evropës.

Shqipëria ka një lidhje të veçantë me sherebelën. Bima rritet e egër në shumë zona kodrinore e malore të vendit, dhe mbledhja e saj, bashkë me bimë të tjera aromatike e mjekësore si çaji i malit, rigoni dhe dafina, ka qenë prej kohësh burim të ardhurash për familjet në fshat. Sot Shqipëria njihet si një nga eksportuesit kryesorë të sherebelës së tharë në botë, dhe një pjesë e madhe e prodhimit shitet jashtë vendit.

Nuk dihet saktë se kur u bë çaji i sherebelës pije e përditshme në shtëpitë shqiptare, dhe nuk ka ndonjë histori të vetme për origjinën e këtij zakoni. Dihet se çajrat e bimëve, si ai i sherebelës, i malit, i kamomilit dhe i blirit, janë pirë gjerësisht në Shqipëri e në Kosovë si pije e ngrohtë dimri dhe si mjet shtëpie kur dikush ftohet. Ky zakon vazhdon edhe sot, kur sherebela e tharë shitet pothuajse në çdo treg.