Çaj Mali Shqiptar: Si Përgatitet

Hyrje

Çaji i malit është pija e ngrohtë që nuk mungon në shumë shtëpi shqiptare, sidomos gjatë dimrit. Bëhet nga degët e thara të një bime të quajtur Sideritis, me gjethe të buta gri në të gjelbër dhe lule të verdha, që rritet në shpatet shkëmbore të maleve. Në filxhan del me ngjyrë të artë të çelët dhe me aromë bimore, pak lulore, që të kujton barin e thatë të verës. Nuk ka kafeinë, ndaj mund të pihet edhe në mbrëmje, i vetëm ose me pak mjaltë e limon.

Përgatitja është e thjeshtë, por kërkon kujdes me kohën. Për 500 ml ujë mjaftojnë rreth 5 g bimë, katër deri në pesë degë. Degët shpëlahen shpejt nën ujë të ftohtë, hidhen në ujin që vlon dhe ziejnë butë, në zjarr të ulët, vetëm 3 minuta. Pastaj zjarri fiket, ibriku mbulohet dhe çaji pushon 5-7 minuta, që aroma të mos ikë me avullin. Zierja e gjatë ose bima e tepërt e bëjnë pijen të errët dhe të hidhur, ndaj ndiqni me kujdes masat dhe kohët.

Kjo sasi jep dy filxhanë të mëdhenj ose tre më të vegjël. Çaji i malit pihet në mëngjes, pasdite ose në mbrëmjet e gjata të dimrit, dhe është një pije e lehtë për t'ua ofruar mysafirëve pa shumë përgatitje. Në verë mund ta ftohni dhe ta shërbeni me limon si pije freskuese. Mjaltin dhe limonin shtojini vetëm kur çaji të jetë ftohur pak. Pijeni sa është i sapobërë; pjesën që mbetet mbajeni në frigorifer, në enë të mbyllur, jo më shumë se 24 orë.

Përbërësit

Për 2 persona

Udhëzimet

1. Ngrohni ujin: Hidhni 500 ml ujë të freskët në një ibrik ose tenxhere të vogël me kapak dhe çojeni në valë në zjarr të fortë. Nëse uji i rubinetit ka erë klori, përdorni ujë të filtruar ose ujë në shishe, sepse aroma e çajit të malit është e butë dhe mbulohet lehtë nga çdo shije e huaj. Ndërkohë që ngrohet uji, përgatitni bimën.
2. Përgatitni bimën: Peshoni 5 g çaj mali, rreth katër deri në pesë degë, dhe thyejini në copa 5-6 cm që të futen të gjitha në ibrik. Hiqni ndonjë gjethe të nxirë ose copë të dëmtuar, nëse ka. Shpëlajini degët shumë shpejt nën ujë të ftohtë, vetëm sa të hiqet pluhuri, dhe shkundni mirë lagështinë e tepërt.
3. Ziejeni shkurt: Kur uji të vlojë fort, shtoni degët dhe shtypini lehtë me një lugë që të zhyten plotësisht. Ulni zjarrin që uji të ziejë butë, me flluska të vogla në anët, dhe ziejeni 3 minuta. Mos e lini të vlojë me shkumë të fortë, sepse lëngu errësohet shpejt dhe merr shije të hidhur.
4. Lëreni të pushojë: Fikni zjarrin, mbulojeni ibrikun me kapak ose me një pjatë të vogël dhe lëreni çajin të pushojë 5-7 minuta. Avulli që mblidhet nën kapak kthehet në lëng dhe aroma nuk largohet. Pas pesë minutash lëngu duhet të jetë i artë i çelët dhe i tejdukshëm; për një çaj më të fortë, lëreni deri në 7 minuta, jo më shumë.
5. Kulloni: Kulloni çajin me një sitë të imët në dy filxhanë dhe mos i lini degët në ibrik pas pushimit. Kontrolloni ngjyrën: duhet të jetë e artë deri në qelibar të çelët. Nëse shija ju duket shumë e fortë, holloni secilin filxhan me pak ujë të nxehtë, derisa çaji të ketë fortësinë që ju pëlqen.
6. Shërbejeni: Lëreni çajin 2-3 minuta në filxhan që të ftohet pak, dhe vetëm atëherë shtoni nga një lugë çaji mjaltë në secilin filxhan e përzieni mirë. Vendosni sipër nga një fetë limoni, nëse e dëshironi, dhe shërbejeni menjëherë. Çajin që tepron, ftoheni, mbylleni në një enë qelqi dhe mbajeni në frigorifer jo më shumë se 24 orë.

Këshilla nga Kuzhina

• Mos e zieni më shumë se 3-4 minuta, sepse zierja e gjatë nxjerr hidhësinë nga kërcejtë dhe e errëson ngjyrën.
• Mbajeni ibrikun të mbuluar gjatë pushimit, që aroma e butë e bimës të mos largohet me avullin.
• Për një çaj më të fortë zgjatni pushimin e mbuluar deri në 7 minuta, në vend që ta zgjatni zierjen në zjarr.
• Ruajeni çajin e malit të tharë në kavanoz qelqi ose kuti të mbyllur, larg dritës, nxehtësisë dhe lagështisë, dhe përdoreni mundësisht brenda vitit, kur aroma është ende e fortë.
• Blijeni nga prodhues që tregojnë qartë origjinën e bimës dhe nëse është e kultivuar apo e mbledhur në mënyrë të ligjshme.

Si të Servirni

Shërbejeni çajin të nxehtë, menjëherë pas kullimit, në gota xhami ose filxhanë të ngrohur paraprakisht, që të duket ngjyra e artë. Mjaltin dhe fetat e limonit vendosini veçmas në tavolinë, që secili ta rregullojë sipas shijes, dhe shtojini vetëm kur çaji të jetë ftohur pak. Mjalti nuk u jepet foshnjave nën një vjeç.

Çaji i malit shkon mirë me diçka të thjeshtë dhe jo shumë të ëmbël: biskota me gjalpë, një fetë kek me arra, bukë të thekur me mjaltë ose pak arra e fiq të thatë. Në mëngjes mund të zërë vendin e kafesë për ata që nuk duan kafeinë. Në verë, lëreni të ftohet në temperaturën e dhomës, pastaj vendoseni në frigorifer dhe shërbejeni me akull e një fetë limoni. Pjesën që mbetet mbajeni të mbyllur në frigorifer jo më shumë se 24 orë.

Variacione Rajonale

• Me kanellë: Shtoni një copë të vogël shkop kanelle, rreth 2 cm, bashkë me degët në ujin që vlon; kanella i jep çajit një ëmbëlsi të ngrohtë dimri.
• Me sherbelë: Zëvendësoni rreth 1 g çaj mali me 2-3 gjethe të thata sherbele, për një aromë më të fortë e pak më të hidhur.
• Me lëkurë limoni ose portokalli: Shtoni një rrip të hollë lëkure, pa pjesën e bardhë, gjatë pushimit të mbuluar, për aromë agrumesh pa thartirë.
• Çaj mali i ftohtë: Tretni mjaltin sa çaji është ende i vakët, lëreni të ftohet plotësisht, mbajeni 2-3 orë në frigorifer dhe shërbejeni me akull e feta limoni.

Çfarë është Çaj Mali Shqiptar: Si Përgatitet?

Çaji i malit nuk është çaj në kuptimin botanik, pra nuk vjen nga bima e çajit të zi ose të gjelbër. Është tizanë, një pije bimore e bërë nga gjethet, kërcejtë dhe lulet e thara të disa llojeve të gjinisë Sideritis. Këto bimë i përkasin së njëjtës familje me mentën, sherbelën dhe trumzën. Në Ballkan, ndër llojet më të njohura janë Sideritis scardica dhe Sideritis raeseri, që rriten në terrene të thata e gëlqerore, në shpatet e larta të maleve.

Bima mblidhet në verë, kur është në lulëzim, lidhet në tufa dhe thahet në hije, që të ruajë ngjyrën dhe aromën. Në treg shitet në degë të plota ose e copëtuar në qese. Degët e plota kanë një përparësi: cilësinë e shihni me sy. Gjethet duhet të jenë gri në të gjelbër, lulet të verdha, pa pluhur dhe pa erë myku.

Pija ka ngjyrë të artë të çelët deri në qelibar, shije të butë, bimore e pak lulore, dhe një hidhësi shumë të lehtë në fund. Ndryshe nga çaji i zi, që zakonisht lihet vetëm në ujë të nxehtë, çaji i malit shpesh zihet për pak minuta, sepse degët e plota e lëshojnë aromën më ngadalë se bima e grirë imët. Mbi këtë parim mbështetet edhe kjo recetë: zierje e shkurtër, pastaj pushim i mbuluar.

Historia e Pjatës

Bimët e gjinisë Sideritis përdoren prej shumë kohësh në Mesdhe dhe në Ballkan. Emri vjen nga greqishtja e vjetër sideros, që do të thotë hekur. Shpjegimi më i përhapur e lidh me përdorimin e hershëm të bimëve me këtë emër për plagët nga armët prej hekuri, siç përmendet te autorë antikë si Dioskoridi. Megjithatë, nuk dihet me siguri nëse bimët që përshkruanin ata janë të njëjtat me çajin e malit që njohim sot.

Emri i llojit Sideritis scardica vjen nga Scardus, emri latin i maleve të Sharrit, ku bima rritet edhe sot. Në gjithë rajonin pija njihet me emra që e lidhin me malin: çaj mali në shqip, tsai tou vounou në greqisht, ndërsa në Bullgari quhet edhe çaji i Pirinit. Në zonat malore bima mblidhej në verë, thahej në tufa dhe ruhej për dimër, kur pihej e ngrohtë në shtëpi.

Në mjekësinë popullore çaji i malit përdoret prej kohësh për ftohjet dhe për stomakun, por këto përdorime tradicionale nuk e bëjnë ilaç; në këtë recetë ai trajtohet si pije e përditshme. Kërkesa e madhe e dekadave të fundit ka rritur presionin mbi bimën e egër, ndaj sot ajo kultivohet gjithnjë e më shumë në fusha, edhe në Shqipëri dhe në vendet fqinje. Kur e blini, zgjidhni prodhues që tregojnë qartë origjinën dhe mënyrën e mbledhjes.