Tavë Orizi me Qofte Viçi – me Domate dhe Mendër

Hyrje

Tavë orizi me qofte është një nga ato gjellë shtëpie që e zgjidhin drekën e gjithë familjes me një tavë të vetme në tryezë. Qofte të vogla me mish viçi, majdanoz dhe mendër skuqen shkurt në tigan, pastaj ngulen në një shtresë orizi me domate dhe piqen bashkë në furrë. Gjatë pjekjes orizi thith lëngun e domates dhe yndyrën që lëshojnë qoftet, ndaj çdo kokërr merr shijen e mishit. Nga furra del një tavë me oriz të butë, pak të lagësht në fund, dhe me qofte të skuqura sipër. Është gatim i thjeshtë dhe i ngopshëm, që zakonisht e pëlqen i madh e i vogël.

Suksesi varet nga tri gjëra. E para është masa e qofteve: buka bajate e njomur dhe veza i mbajnë të buta, ndërsa qepa e grirë në rende duhet shtrydhur mirë, që masa të mos dalë shumë e lagësht. E dyta është skuqja e shkurtër: qoftet duhet vetëm të marrin kore nga të gjitha anët, sepse piqen deri në fund mbi oriz, ku mbeten të lëngshme. E treta është raporti mes orizit dhe lëngut. Orizi kokërrgjatë kaurdiset pak me qepë, zihet pesë minuta me domate dhe lëng mishi dhe vetëm pastaj hidhet në tavë; kështu nuk mbetet i fortë në mes dhe nuk bëhet qull. Letra e aluminit mban avullin në 20 minutat e para të pjekjes, ndërsa në fund tava zbulohet që qoftet të marrin ngjyrë.

Kjo tavë është e përshtatshme për drekën e së dielës, por edhe për një ditë jave kur doni një gjellë të plotë, me mish dhe oriz bashkë. Shërbehet e ngrohtë, me kos të ftohtë ose me një sallatë të freskët me lakër, domate e kastravec anash. Qoftet e papjekura mund t'i formoni që në mëngjes dhe t'i mbani të mbuluara në frigorifer; skuqini vetëm pak para se ta futni tavën në furrë. Ajo që mbetet ngrohet mirë edhe të nesërmen.

Përbërësit

Për 6 persona

Udhëzimet

1. Masa e qofteve: Njomni bukën bajate në ujë të ftohtë për 2 minuta, pastaj shtrydheni fort me duar. Grini njërën qepë në rende dhe shtrydhni lëngun e saj. Në një tas të madh vendosni mishin e grirë, bukën, qepën, hudhrat e shtypura, vezën, 15 g majdanoz, mendrën, 1 lugë çaji kripë dhe gjysmën e piperit. Përziejeni me dorë 2–3 minuta, derisa masa të bëhet e njëtrajtshme dhe pak ngjitëse.
2. Formimi i qofteve: Me duar të lagura, formoni rreth 26 qofte sa një arrë e madhe, me diametër rreth 4 cm, dhe shtypini lehtë që të rrafshohen pak. Vendosini në një tabaka dhe mbajini në frigorifer 15 minuta që të forcohen. Lani mirë duart dhe sipërfaqet pas punës me mishin e papjekur. Ndërkohë ndizni furrën në 190 °C, me nxehtësi lart e poshtë, dhe lyeni një tavë rreth 30 × 22 cm me 1 lugë gjelle vaj.
3. Skuqja e shkurtër: Ngrohni 3 lugë gjelle vaj në një tigan të gjerë në zjarr mbi mesataren. Skuqini qoftet në dy tura, pa e mbushur tiganin plot, 4–5 minuta secili tur, duke i kthyer derisa të marrin kore të artë nga të gjitha anët. Brenda do të jenë ende të papjekura, sepse pjekja përfundon në furrë. Nxirrini në një pjatë dhe mos e hidhni yndyrën që mbetet në tigan.
4. Baza e orizit: Ngrohni lëngun e mishit në një enë të vogël. Në një tenxhere të gjerë ngrohni 2 lugë gjelle vaj dhe derdhni brenda yndyrën e mbetur nga tigani. Kaurdisni qepën e dytë, të grirë imët, rreth 5 minuta në zjarr mesatar, derisa të zbutet pa marrë ngjyrë. Shtoni orizin e shpëlarë e të kulluar dhe trazojeni 2 minuta, derisa kokrrat të bëhen të tejdukshme në skaje. Shtoni salcën e domateve dhe trazoni edhe 30 sekonda.
5. Domatet dhe lëngu: Hidhni domatet e grira, 500 ml lëng mishi të nxehtë, 1 lugë çaji kripë dhe piperin e mbetur. Kur të marrë valë, ulni zjarrin dhe lëreni të ziejë lehtë 5 minuta pa kapak, duke e trazuar një herë. Orizi do të jetë ende i fortë dhe do të notojë në lëng; kështu duhet, sepse pjesën tjetër të lëngut e thith në furrë. Provoni kripën para se ta hidhni në tavë.
6. Pjekja në tavë: Derdhni orizin me gjithë lëngun në tavën e lyer dhe shpërndajeni në shtresë të barabartë. Ngulni qoftet në oriz deri në gjysmë, me pak hapësirë mes tyre. Mbulojeni tavën mirë me letër alumini dhe piqeni 20 minuta. Pastaj hiqni me kujdes letrën, duke u ruajtur nga avulli, dhe piqeni edhe 12–15 minuta, derisa orizi të ketë thithur lëngun e të marrë sipër një kore të hollë, ndërsa qoftet të marrin ngjyrë të artë.
7. Kontrolli dhe pushimi: Provoni orizin nga mesi i tavës: duhet të jetë i butë, pa bërthamë të fortë. Nëse është ende i fortë dhe tava duket e thatë, hidhni 100 ml lëng mishi të nxehtë, mbulojeni përsëri dhe piqeni edhe 5–8 minuta. Qoftet duhet të arrijnë 71 °C në mes, pa asnjë ngjyrë rozë brenda. Mbulojeni tavën me peshqir të pastër, lëreni 10 minuta dhe shërbejeni me majdanozin e mbetur.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni mish viçi të grirë me rreth 15–20% yndyrë. Mishi shumë i dobët i bën qoftet të thata, ndërsa yndyra që lëshojnë gjatë pjekjes i jep shije orizit.
• Shpëlajeni orizin në ujë të ftohtë dy-tri herë, derisa uji të dalë pothuajse i kthjellët. Kështu largohet niseshteja e sipërfaqes dhe kokrrat nuk ngjiten në një masë.
• Nëse furra juaj punon me ventilator, ulni temperaturën në 175 °C, sepse ajri që qarkullon than më shpejt sipërfaqen e orizit dhe qoftet.
• Në dimër, në vend të domateve të freskëta përdorni 300 g pulpë domatesh nga kanoçja; shija del më e njëtrajtshme se me domate jashtë stinës.
• Mos e trazoni orizin pasi ta keni hedhur në tavë. Trazimi çliron niseshte dhe e bën shtresën ngjitëse.
• Qoftet e papjekura mund t'i formoni deri në një ditë përpara dhe t'i mbani të mbuluara në frigorifer. Mos i skuqni përgjysmë për t'i lënë për më vonë: qoftet e skuqura lehtë duhet të shkojnë menjëherë në furrë.

Si të Servirni

Pasi ta nxirrni nga furra, mbulojeni tavën me një peshqir të pastër dhe lëreni të pushojë 10 minuta, që orizi të thithë avullin e fundit dhe të ndahet më lehtë. Shërbejeni të ngrohtë, me lugë të madhe, duke vënë në çdo pjatë oriz nga fundi i tavës dhe rreth 4 qofte, me pak majdanoz të grirë sipër. Me të shkon shumë mirë kosi i ftohtë ose një salcë e thjeshtë me kos dhe hudhër, sepse thartira e lehtë e kosit e freskon shijen e domates dhe të mishit. Nga sallatat, zgjidhni diçka të freskët e krokante: lakër e grirë me limon dhe vaj ulliri, ose domate me kastravec e qepë të kuqe. Në dimër, turshia e lakrës ose specat turshi e plotësojnë mirë pjatën. Bukë nuk duhet shumë, sepse orizi e bën gjellën të ngopshme. Si pije, shkon mirë një gotë dhallë e ftohtë ose një verë e kuqe e lehtë.

Variacione Rajonale

• Me mish të përzier: Përdorni 300 g mish viçi dhe 200 g mish qengji të grirë. Qoftet dalin më të lëngshme dhe me shije më të fortë, që shkon shumë mirë me mendrën.
• Me perime në oriz: Gjatë kaurdisjes së qepës shtoni një karotë të grirë dhe një spec të kuq të prerë në kubikë. Tava merr më shumë ngjyrë dhe një ëmbëlsi të lehtë perimesh.
• Me qofte pule: Zëvendësoni viçin me mish kofshe pule të grirë dhe shtoni në masë pak lëkurë limoni të grirë. Qoftet e pulës duhet të arrijnë 74 °C në mes.
• Pa domate: Hiqni domatet dhe salcën, rritni lëngun e mishit në 750 ml dhe, para servirjes, spërkatni tavën me lëng limoni dhe kopër të freskët të grirë.

Çfarë është Tavë Orizi me Qofte Viçi – me Domate dhe Mendër?

Tavë orizi me qofte është gjellë kryesore e pjekur në furrë, ku orizi dhe qoftet gatuhen në të njëjtën enë. Emri e tregon vetë përbërjen. Me «tavë» në shqip quhet ena e cekët e pjekjes, prej balte, qeramike ose metali, por edhe gjella që piqet në të, si te tava e kosit apo tava e dheut. Këtu baza është orizi me qepë dhe domate, i zier pak në tenxhere dhe i përfunduar në furrë, ndërsa mbi të vendosen qofte me mish viçi të grirë, bukë, vezë dhe barishte.

Gjella nuk duhet ngatërruar me pilafin, ku orizi gatuhet në tenxhere dhe kokrrat dalin krejt të ndara e të thata. Nuk është as qofte orizi në kuptimin e qofteve ku orizi i papjekur përzihet brenda mishit dhe zihet në lëng. Këtu orizi mbetet shtresë më vete: i butë, me ngjyrë të kuqërremtë nga domatja dhe pak i lagësht në fund, ndërsa sipër, aty ku e prek ajri i nxehtë, merr një kore të hollë. Qoftet dalin të lëngshme brenda dhe të skuqura jashtë. Shija është e butë, me aromë mendre e majdanozi dhe me ëmbëlsinë e domates së pjekur, pa erëza të forta. Gjella ndahet drejtpërdrejt nga tava me lugë të madhe, me oriz dhe disa qofte në çdo pjatë.

Historia e Pjatës

Kjo tavë nuk ka një histori të dokumentuar si gjellët më të njohura shqiptare. Nuk dihet kur dhe ku u përgatit për herë të parë, dhe nuk lidhet me ndonjë qytet a krahinë të caktuar. Është gatim shtëpie, që bashkon dy gjëra prej kohësh të zakonshme në kuzhinën shqiptare: qoftet dhe orizin.

Fjala «qofte» ka të njëjtën prejardhje me «köfte» të turqishtes dhe «kofta» të gjuhëve të Lindjes së Mesme e të Azisë Jugore. Të gjitha lidhen me një folje persiane që do të thotë «të rrahësh» ose «të bluash». Qofte me emra e forma të ngjashme gatuhen sot nga Ballkani deri në Indi. Në Shqipëri ato bëhen në zgarë, në tigan, në salcë domatesh dhe në furrë, dhe janë ndër gatimet më të përhapura në shtëpi e në lokale. Edhe pilafi, një nga mënyrat më të njohura të gatimit të orizit në Ballkan, lidhet me kuzhinën osmane dhe njihet në shumicën e kuzhinave fqinje.

Po ashtu, fjala «tavë» vjen nga turqishtja, ku «tava» do të thotë tigan, por në shqip ka marrë kuptimin e enës së pjekjes dhe të gjellës që piqet në të. Në shumë qytete shqiptare, si edhe gjetkë në Ballkan, familjet e çonin dikur tavën e përgatitur në furrën e lagjes për ta pjekur. Sot ajo piqet në furrën e shtëpisë, por logjika ka mbetur e njëjtë: një enë, pak përbërës dhe një drekë e plotë për të gjithë.