Peshk Dental në Furrë me Patate dhe Limon

Hyrje

Një peshk dental i plotë, i pjekur në furrë mbi patate, është nga ato gatime që e mbledhin familjen rreth tryezës pa shumë fjalë. Dentali ka mish të bardhë e të fortë, që ndahet në fletë të mëdha, nuk shkërmoqet lehtë dhe e merr mirë aromën e limonit, të hudhrës dhe të vajit të ullirit. Kur piqet me kockë dhe me lëkurë, mishi mbetet i lëngshëm, ndërsa patatet poshtë tij thithin lëngjet e peshkut dhe të verës. Nga një tavë e vetme del një drekë e plotë.

Puna bëhet në dy faza. Patatet dhe qepët futen në furrë të parat, sepse kërkojnë më shumë kohë se peshku. Pas 25 minutash, dentali, me tri të çara në secilën anë dhe me barkun të mbushur me limon, hudhër e majdanoz, vendoset sipër tyre, ndërsa vera e bardhë hidhet rreth e qark. Një peshk prej 1,5 kg piqet 30–35 minuta në 200°C dhe është gati kur mishi pranë kurrizit arrin 63°C. Salca me limon hidhet vetëm në tavolinë, që të ruajë freskinë.

Dentali është peshk i kërkuar dhe jo i lirë, ndaj shpesh blihet për raste të veçanta: një drekë e së dielës, një darkë me miq ose një festë familjare. Një peshk i madh mjafton për katër persona; sillet i plotë në tavolinë dhe ndahet para të gjithëve. Shërbejeni me patatet e tavës, një sallatë jeshile ose sallatë me domate e kastravec dhe bukë të freskët për lëngun e tavës. Për të rriturit, një gotë verë e bardhë e ftohtë i shkon mirë kësaj pjate.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Pastroni dhe thajeni peshkun: Mbajeni dentalin në frigorifer derisa të nisni punën. Nëse peshkatari nuk e ka pastruar, hiqni luspat duke kruar nga bishti drejt kokës, hapni barkun, nxirrni të brendshmet dhe hiqni verzat. Shpëlajeni brenda me ujë të ftohtë dhe kruani vijën e errët të gjakut përgjatë kurrizit. Thajeni mirë brenda e jashtë me letër kuzhine. Pas punës me peshkun e papjekur, lani dërrasën, thikën dhe duart.
2. Nisni patatet në furrë: Ngrohni furrën në 200°C me nxehtësi lart e poshtë, ose në 180°C me ventilator. Në një tavë të madhe, rreth 40 x 30 cm, përzieni fetat e patateve dhe rrathët e qepës me 3 lugë gjelle vaj ulliri, 1 lugë çaji kripë, gjysmën e piperit dhe rigonin. Shtrijini në një shtresë të njëtrajtshme, hidhni ujin në anët e tavës, mbulojeni me letër alumini dhe piqini 15 minuta.
3. Zbulojini patatet: Hiqni letrën e aluminit, përziejini patatet një herë dhe piqini edhe 10 minuta pa mbulesë. Pas gjithsej 25 minutash ato duhet të jenë gjysmë të gatuara: thika hyn me pak rezistencë në mes dhe anët kanë nisur të marrin ngjyrë. Ndërkohë përgatitni peshkun, që të jetë gati sapo ta nxirrni tavën nga furra.
4. Aromatizoni dentalin: Bëni tri të çara diagonale në secilën anë të peshkut, rreth 1,5 cm të thella. Lyejeni me 1 lugë gjelle vaj ulliri dhe fërkojeni brenda e jashtë me 1 lugë çaji kripë dhe piperin e mbetur. Mbushni barkun me gjysmën e fetave të limonit, me bishtat e majdanozit dhe me shumicën e fetave të hudhrës, ndërsa fetat e tjera të hudhrës futini në të çarat.
5. Vendoseni peshkun mbi patate: Nxirrni tavën, hapni vend në mes dhe vendoseni dentalin mbi patate; nëse është më i gjatë se tava, vendoseni diagonalisht. Shtrini rreth tij fetat e mbetura të limonit dhe hidhni verën e bardhë mbi patate, jo mbi lëkurën e peshkut. Kthejeni tavën në furrë pa e mbuluar dhe piqeni 30–35 minuta për një peshk prej 1,5 kg. Nëse keni dy peshq rreth 750 g, lërini patatet në furrë edhe 10 minuta dhe vendosini peshqit pas gjithsej 35 minutash, sepse ata piqen më shpejt se patatet.
6. Përgatitni salcën me limon: Ndërsa peshku piqet, shtrydhni limonin e dytë dhe përzieni lëngun e tij me 3 lugë gjelle vaj ulliri, hudhrën e grirë imët, gjethet e grira të majdanozit dhe një majë kripë. Rrihni me pirun derisa vaji dhe limoni të bashkohen. Mbajeni salcën në temperaturë dhome deri në shërbim dhe përziejeni sërish para se ta hidhni mbi peshk.
7. Kontrolloni nëse është gati: Pas 30 minutash, futni termometrin në pjesën më të trashë, pas kokës, deri afër kurrizit pa prekur kockën: peshku është gati kur shënon 63°C. Pa termometër, mishi duhet të jetë i bardhë e jo i tejdukshëm dhe të ndahet lehtë nga kocka me majën e thikës. Për dy peshq rreth 750 g, kontrollojini pas 20 minutash. Mos e mbani më gjatë se duhet, sepse thahet shpejt.
8. Lëreni të pushojë dhe ndajeni: Lëreni peshkun të pushojë 5 minuta jashtë furrës. Me një shpatull ngrini pjesën e sipërme të mishit duke e ndarë përgjatë kurrizit, pastaj kapni bishtin dhe hiqni kurrizin së bashku me kokën. Kontrolloni me kujdes për kocka të holla pranë barkut. Shërbejeni çdo copë me patate e qepë nga tava dhe hidhni sipër salcën me limon.

Këshilla nga Kuzhina

• Kur blini peshk dental, kërkojini peshkatarit ta pastrojë nga luspat, të brendshmet dhe verzat. Verzat e lëna në kokë i japin lëngut të tavës shije të hidhur.
• Thajeni lëkurën mirë me letër kuzhine para se ta lyeni me vaj; lëkura e lagur zihet në avull dhe nuk merr ngjyrë.
• Hidheni verën mbi patate dhe jo mbi peshkun, që lëkura të mbetet e thatë ndërsa patatet thithin lëngun.
• Mos i prisni patatet më të trasha se 5 mm; fetat më të trasha nuk gatuhen plotësisht brenda kohës që piqet peshku.
• Nëse keni termometër me majë, përdoreni: 63°C në pjesën më të trashë është shenja më e sigurt, sidomos te një peshk i madh, ku pamja nga jashtë mashtron.

Si të Servirni

Sillni tavën në tavolinë menjëherë pas pushimit të shkurtër dhe ndajeni peshkun aty: hiqni lëkurën e sipërme nëse dëshironi, ngrini me një shpatull pjesën e sipërme të mishit, pastaj hiqni kurrizin së bashku me kokën. Në çdo pjatë vendosni një copë peshk pa kocka, disa feta patatesh me qepë dhe një lugë nga lëngu i tavës, dhe në fund hidhni sipër salcën me limon e majdanoz.

Me një peshk dental të pjekur kaq thjesht, si shoqërim mjafton një sallatë jeshile me rukola ose marule, ose një sallatë fshati me domate, kastravec e qepë. Bukë e freskët ndihmon për të marrë lëngun e tavës. Për pije zgjidhni ujë të ftohtë me feta limoni ose, për të rriturit, një verë të bardhë të thatë. Mbetjet, pa kocka, futini në frigorifer brenda dy orësh në enë të mbyllur dhe hajini brenda 1–2 ditësh.

Variacione Rajonale

• Me domate qershi dhe ullinj: Kur vendosni peshkun, shtoni rreth tij 250 g domate qershi të përgjysmuara dhe një grusht ullinj të zinj. Lëngu i tavës del më i ëmbël dhe më i kripur, ndaj në hapin 2 kriposni patatet me vetëm gjysmë luge çaji kripë.
• Në letër furre: Mbështilleni peshkun e mbushur me limon e hudhër në një fletë të madhe letre furre, shtoni 50 ml verë, mbyllni mirë skajet dhe piqeni 30–35 minuta në 200°C, derisa të arrijë 63°C. Mishi gatuhet në avullin e vet; patatet piqini veçmas.
• Në kore kripe: Përzieni 2 kg kripë të trashë me 2 të bardha veze, mbulojeni peshkun e plotë, pa të çara, me një shtresë rreth 1 cm dhe piqeni 35–40 minuta në 200°C, derisa termometri i futur nëpër kore të shënojë 63°C. Thyejeni koren në tavolinë dhe hiqni lëkurën para se ta shërbeni.
• Me fileto dentali: Për ata që nuk duan kocka, përdorni 4 fileto me lëkurë, rreth 150 g secila. Vendosini mbi patatet pas 45 minutash pjekjeje dhe piqini 12–15 minuta, derisa të arrijnë 63°C.

Çfarë është Peshk Dental në Furrë me Patate dhe Limon?

Dentali (Dentex dentex) është peshk deti nga familja e sparideve (Sparidae), e njëjta familje ku bën pjesë edhe koceja. Jeton në Mesdhe dhe në Atlantikun lindor, zakonisht pranë fundeve shkëmbore, dhe dallohet nga dhëmbët e fortë e të mprehtë. Në treg gjendet në madhësi të ndryshme, nga peshq rreth gjysmë kilogrami deri në disa kilogramë. Mishi i tij është i bardhë, me pak yndyrë dhe me shije të butë detare, pa erën e fortë të peshqve të yndyrshëm.

Kjo recetë është një nga mënyrat më të thjeshta për të gatuar një peshk dental në shtëpi: peshku i plotë piqet mbi një shtrat patatesh dhe qepësh me vaj ulliri, rigon, limon dhe pak verë të bardhë. Nuk ka salcë domateje dhe as erëza të rënda, sepse qëllimi është të ndihet shija e vetë peshkut. Në fund, mbi mishin e peshkut hidhet një salcë e ftohtë me vaj ulliri, lëng limoni, hudhër të grirë dhe majdanoz.

Në pjatë, lëkura e sipërme merr pak ngjyrë dhe mishi ndahet në fletë të mëdha e të lëngshme, ndërsa patatet dalin të buta dhe, në anët e tavës, pak të skuqura. Është pjatë kryesore e plotë, pa miell dhe pa produkte qumështi. Peshku sillet i plotë dhe ndahet në tavolinë, gjë që kërkon pak durim, por jo aftësi të veçanta.

Historia e Pjatës

Emri shkencor Dentex lidhet me fjalën latine dens, që do të thotë “dhëmb”, për shkak të dhëmbëve të mëdhenj që ka ky peshk në nofulla. Edhe emri shqip, dental, i ngjan qartë këtij emri. Në gjuhët e tjera të Mesdheut ai njihet si dentice në italisht, synagrida në greqisht dhe zubatac në kroatisht, ku fjala zub do të thotë gjithashtu “dhëmb”. Në gjithë këtë rajon, dentali vlerësohet si peshk i çmuar.

Shqipëria ka bregdet në Adriatik dhe në Jon, dhe gatimi i peshkut të detit është më i zhvilluar në qytetet bregdetare si Durrësi, Vlora dhe Saranda. Në zonat e brendshme, tradita e peshkut lidhet më shumë me liqenet dhe lumenjtë, si korani i Ohrit apo krapi i Liqenit të Shkodrës. Prandaj recetat me peshk dental dhe me peshq të tjerë deti i përkasin kryesisht kuzhinës së bregdetit dhe tregjeve të peshkut atje.

Pjekja e peshkut të plotë me vaj ulliri, limon dhe barishte është teknikë e përhapur në gjithë Mesdheun; edhe vendosja e patateve poshtë peshkut është praktikë e zakonshme shtëpiake në shumë vende të rajonit. Nuk ka të dhëna të sakta se ku ose kur u bë për herë të parë ky kombinim. Arsyeja praktike, megjithatë, është e qartë: peshku i pjekur me kockë humbet më pak lëng, ndërsa patatet përfitojnë nga lëngjet që rrjedhin në tavë.