Karydopita – Ëmbëlsira Greke me Arra dhe Sherbet

Hyrje

Karydopita është ëmbëlsira greke e arrave: një kek i njomë, plot copëza arre, me aromë kanelle, karafili dhe portokalli, që pas pjekjes pi një sherbet të lehtë limoni. Emri vjen nga fjala greke për arrën, dhe kjo ndihet që në kafshatën e parë, sepse arrat nuk janë zbukurim sipër, por trupi i vetë kekut. Kush e do shijen e bakllavasë, por nuk ka kohë për petë e shtresa, do të gjejë këtu të njëjtin bashkim arre dhe sherbeti, në një tavë shumë më të thjeshtë.

Sekreti qëndron te vezët e ndara. Të verdhat rrihen me sheqerin derisa zbardhen, pastaj marrin vajin, lëngun e portokallit dhe erëzat. Të bardhat rrihen veçmas deri në majë të fortë dhe futen në fund me shpatull, me lëvizje nga poshtë lart, që ajri të mos humbasë. Arrat grihen trashë, jo pluhur. Thërrimet e bukës së thatë zënë vendin e një pjese të miellit dhe e thithin sherbetin pa u bërë qull. Rregulli që nuk shkelet, si te shumica e ëmbëlsirave me sherbet: keku i nxehtë, sherbeti i ftohtë.

Karydopita është ëmbëlsirë tave që ruhet mirë disa ditë, ndaj përshtatet për vizita, ditëlindje, festat e fundvitit ose një drekë të diel me shumë njerëz në tryezë. Piqet një ditë përpara dhe të nesërmen del edhe më e mirë, sepse sherbeti shpërndahet deri në qendër. Shoqërohet bukur me kafe, me çaj mali ose me një lugë kos të kulluar, që e zbut ëmbëlsinë. Nga një tavë dalin rreth njëzet copa, mjaft për një familje të madhe dhe për t'u çuar edhe fqinjëve një pjatë.

Përbërësit

Për 20 persona

Udhëzimet

1. Përgatitni sherbetin: Në një tenxhere hidhni 350 ml ujë, 400 g sheqer dhe rripin e lëkurës së limonit. Trazojeni derisa sheqeri të shkrihet, pastaj lëreni të vlojë. Ziejeni 5 minuta në zjarr mesatar pa e trazuar. Hiqeni nga zjarri, shtoni 2 lugë gjelle lëng limoni dhe lëreni të ftohet plotësisht në temperaturë dhome, rreth një orë.
2. Përgatitni tavën dhe përbërësit e thatë: Ndizni furrën në 180°C me ngrohje lart-poshtë, ose 170°C me ventilator. Shtroni me letër pjekjeje fundin e një tave 23×33 cm dhe lyeni anët me pak vaj. Grini arrat trashë me thikë ose me disa shtypje të shkurtra në multipraktik, pa i bërë pluhur. Në një tas përzieni arrat, thërrimet e bukës, miellin, pluhurin pjekës, kanellën dhe karafilin.
3. Rrihni të verdhat me sheqer: Ndani vezët me kujdes dhe hidhini të bardhat në një tas të pastër e të thatë, pa asnjë pikë të verdhë. Rrihni të verdhat me 200 g sheqer për 4-5 minuta, derisa masa të zbardhet dhe të trashet. Pa e ndalur mikserin, shtoni 150 ml vaj me fill të hollë, pastaj lëkurën e grirë të portokallit.
4. Shtoni lëngun dhe arrat: Shtrydhni të dy kokrrat e portokallit dhe matni 150 ml lëng në një gotë të madhe. Tretni brenda sodën e bukës: do të shkumëzojë menjëherë, shenjë që po vepron. Hidheni në masën e të verdhave dhe përzieni me shpejtësi të ulët. Shtoni përzierjen e arrave në dy herë, duke trazuar me shpatull vetëm sa të mos mbetet miell i thatë.
5. Rrihni të bardhat dhe bashkojini: Me rrahëse të pastra rrihni të bardhat 3-4 minuta, derisa të bëhen me majë të fortë që qëndron drejt kur ngrini rrahësen. Hidhni një të tretën në brumë dhe përzieni lirshëm që ta zbutni. Futni pjesën tjetër në dy herë me shpatull, me lëvizje nga fundi lart, derisa të mos shihen më vija të bardha.
6. Piqni kekun: Derdheni brumin në tavë dhe sheshojeni lehtë. Piqeni në raftin e mesit për 40-45 minuta, pa e hapur furrën në 25 minutat e para. Keku është gati kur sipërfaqja merr ngjyrë kafe të artë, shkëputet pak nga anët dhe një shkop druri i futur në qendër del i thatë, ose vetëm me ndonjë copëz arre të ngjitur.
7. Prisni copat dhe hidhni sherbetin: Sapo e nxirrni nga furra, prisni kekun në tavë në 20 copa katrore ose romb, deri në fund. Hiqni rripin e limonit nga sherbeti. Me një garuzhdë hidhni sherbetin e ftohtë ngadalë, fillimisht nëpër anë dhe nëpër prerje, pastaj në qendër. Hidheni të gjithë, edhe nëse në fillim duket shumë: keku e thith brenda pak minutash.
8. Lëreni të pushojë: Lëreni karydopitën në tavë, të pambuluar, të paktën 3 orë, që sherbeti të përthithet deri në qendër dhe copat të forcohen. Edhe më mirë, piqeni një ditë përpara. Pastaj mbulojeni dhe ruajeni në vend të freskët deri në 4 ditë, ose në frigorifer deri në një javë.

Këshilla nga Kuzhina

• Mbajeni rregullin e temperaturës: keku i nxehtë dhe sherbeti i ftohtë. Kur të dy janë të nxehtë, karydopita bëhet qull; kur të dy janë të ftohtë, sherbeti mbetet sipër.
• Shijoni një arrë para se t'i grini. Arrat e vjetra marrin shije të hidhur e të prishur, që nuk e mbulon dot as sherbeti, ndaj përdorni arra të freskëta, të vjeljes së fundit.
• Bëjini vetë thërrimet nga bukë e bardhë dy-tri ditëshe, e tharë në furrë në 120°C dhe e bluar imët. Thërrimet e gatshme me erëza ose me kripë e prishin shijen e ëmbëlsirës.
• Për karydopitë më pak të ëmbël, ulni sherbetin në 300 g sheqer dhe 280 ml ujë. Keku del pak më i thatë në skaje, por mbetet i njomë në mes.
• Prisni copat sapo e nxirrni nga furra, para sherbetit. Kështu sherbeti hyn nëpër prerje deri në fund, dhe më vonë copat ndahen pastër pa u thërrmuar.

Si të Servirni

Karydopita shërbehet në temperaturë dhome, pasi ka pushuar të paktën tri orë, ose më mirë gjithë natën. Pritini copat sërish me thikë të mprehtë, duke ndjekur vijat e para, dhe ngrijini me shpatull të hollë, që të dalin të plota bashkë me pak sherbet nga fundi. Vendosini në pjatëza të vogla: është ëmbëlsirë e pasur dhe një copë zakonisht mjafton.

Shoqërimi klasik është kafeja, turke ose ekspres, ose një filxhan çaj mali pa sheqer. Një lugë kos i kulluar ose një top akullore vanilje anash e freskon pjatën dhe e zbut ëmbëlsinë e sherbetit. Në tryezë festive vendoseni pranë ëmbëlsirave pa sherbet, si biskotat me gjalpë, që mysafirët të kenë zgjedhje. Në ditët e nxehta të verës është e shijshme edhe e freskët nga frigoriferi.

Variacione Rajonale

• Me gjalpë: Zëvendësoni vajin me 150 g gjalpë të shkrirë dhe të vakët. Keku del më aromatik, por pak më i fortë kur ftohet.
• Me konjak: Shtoni 2 lugë gjelle konjak te masa e të verdhave, siç e shtojnë shpesh recetat greke. Gjatë pjekjes pjesa më e madhe e alkoolit avullon, por jo i gjithi, ndaj ky version nuk është për fëmijë.
• Me glazurë çokollate: Pasi sherbeti të jetë thithur plotësisht, lyeni sipër me 150 g çokollatë të zezë të shkrirë me 100 ml ajkë qumështi. Del më e pasur dhe më e rëndë, dhe me ajkë ruhet më mirë në frigorifer.
• Me griz: Zëvendësoni 50 g nga mielli me griz të imët gruri. Keku del pak më kokrrizor dhe e mban sherbetin më gjatë pa u zbutur tepër.

Çfarë është Karydopita – Ëmbëlsira Greke me Arra dhe Sherbet?

Karydopita është kek me sherbet nga familja e ëmbëlsirave greke të tavës, ato që në greqisht quhen me një fjalë „siropiasta”, domethënë të lagura me shurup. Ndryshe nga bakllavaja apo galaktoboureko, nuk ka petë, krem apo shtresa: gjithçka përzihet në një masë të vetme, derdhet në tavë dhe piqet. Pasi del nga furra, keku i nxehtë laget me sherbet të ftohtë, që hyn në pore dhe e lë të njomë nga brenda.

Karakterin ia japin arrat. Më shumë se gjysma e përzierjes së thatë janë arra të grira trashë, ndaj çdo kafshatë ka copëza që ndihen nën dhëmbë. Thërrimet e bukës së thatë dhe pak miell e lidhin brumin, ndërsa të bardhat e rrahura e mbajnë të lehtë. Kanella dhe karafili janë erëzat e saj klasike, kurse lëkura e portokallit e freskon. Tekstura e duhur është e njomë dhe e shkrifët, kurrë ngjitëse.

Në tryezën shqiptare karydopita nuk duket e huaj. Ka shijet që gjejmë te bakllavaja, te tespishtja dhe te ëmbëlsirat e tjera me sherbet: arrë, sheqer, limon dhe pak erëz. Prandaj u duket e njohur edhe atyre që nuk e kanë dëgjuar kurrë me këtë emër. Është ëmbëlsirë e thjeshtë, por kërkon kujdes te rrahja e vezëve dhe te temperatura e sherbetit.

Historia e Pjatës

Nuk dihet kur dhe ku u pjek karydopita e parë. Si shumica e ëmbëlsirave të shtëpisë, nuk ka autor apo datë të dokumentuar, dhe çdo tregim i saktë për origjinën e saj do të ishte hamendje. Ajo që dihet është emri: në greqisht „karydi” do të thotë arrë, ndërsa „pita” përdoret si për byrekët, ashtu edhe për kekët e tavës, si te portokalopita me portokall apo milopita me mollë.

Karydopita i përket një tradite më të gjerë ëmbëlsirash me sherbet, që shtrihet nga Ballkani deri në Lindjen e Mesme. Lidhja duket edhe te emrat: bakllava, kadaif dhe revani thuhen pothuajse njësoj në shqip, greqisht dhe turqisht. Arrat kultivohen prej shekujsh në të gjithë rajonin dhe janë ndër frutat e thata më të përdorura në ëmbëlsira. Edhe thërrimet e bukës së thatë në vend të një pjese të miellit janë tipike për kuzhinën e shtëpisë, ku buka e mbetur ripërdoret.

Në Shqipëri, ëmbëlsirat me sherbet, si bakllava, kadaif, revani e sheqerpare, janë prej kohësh pjesë e tryezës së festave. Fqinjësia me Greqinë dhe emigracioni i madh shqiptar atje pas vitit 1990 kanë ndihmuar që edhe shumë ëmbëlsira greke të tavës të njihen në shtëpitë tona. Receta më poshtë ndjek mënyrën klasike greke, me vezë të ndara dhe sherbet të lehtë limoni, pa shtesa që ia ndryshojnë karakterin.