Njoki me Salcë Domate

Hyrje

Njoki me salcë domate është një nga pjatat më të thjeshta të kuzhinës italiane, por edhe një nga më të kënaqshmet kur bëhet në shtëpi. Patatet e ziera, pak miell dhe një vezë kthehen në copa të vogla e të buta brumi, që ziejnë vetëm dy-tre minuta dhe pastaj lyhen me salcë domateje me hudhër, vaj ulliri e borzilok. Kafshata del e lehtë, gati shkrihet në gojë, ndërsa domatja i jep freski dhe parmixhanoja pak kripë. Përbërësit e saj gjenden në çdo kuzhinë, në çdo stinë të vitit.

E gjithë puna varet nga patatet. Zgjidhni patate të vjetra me shumë niseshte, zijini të plota me lëkurë dhe shtypini sa janë ende të nxehta, që avulli të dalë dhe brumi të mos kërkojë shumë miell. Mielli shtohet pak nga pak dhe brumi punohet shkurt, vetëm sa të lidhet: sa më pak miell dhe sa më pak ngjeshje, aq më të butë dalin njokët. Një copë provë në ujë që vlon tregon nëse brumi ka miell sa duhet. Salca zien rreth 20 minuta, ndërsa patatet gatuhen.

Me 1 kg patate dalin katër porcione të mira si pjatë kryesore, me rreth 1 orë e 40 minuta punë gjithsej. Receta i përshtatet një dreke të së dielës, kur ka kohë për ta punuar brumin me qetësi, ose një darke me miq, sepse njokët mund t'i formoni dhe t'i ngrini më parë, pastaj t'i zieni në çast. Fëmijët zakonisht i pëlqejnë dhe mund të ndihmojnë t'i rrotullojnë mbi pirun. Nuk është gatim tradicional shqiptar, por një pjatë italiane që gatuhet edhe në shtëpitë shqiptare.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Zieni patatet: Lajini patatet mirë dhe vendosini të plota, me lëkurë, në një tenxhere me ujë të ftohtë që t'i mbulojë rreth 3 cm. Kriposni ujin, vëreni në zjarr të fortë dhe, kur të vlojë, ulni zjarrin në mesatar. Zijini 25-35 minuta, sipas madhësisë, derisa një thikë e hollë të hyjë deri në qendër pa rezistencë. Mos i shponi shpesh, që të mos thithin ujë.
2. Gatuani salcën: Ndërsa patatet ziejnë, ngrohni 3 lugë gjelle vaj ulliri në një tigan të gjerë në zjarr të ulët. Shtoni hudhrën dhe gatuajeni 1-2 minuta, derisa të marrë aromë pa u skuqur. Hidhni domatet, të shtypura me dorë ose me pirun, dhe pak kripë. Kur salca të nisë të gurgullojë, lëreni të ziejë lehtë pa kapak 20-25 minuta, duke e përzier herë pas here, derisa të trashet.
3. Shtypni patatet: Kullojini patatet dhe qërojini sa janë ende të nxehta, duke i mbajtur me një pecetë ose me pirun. Kalojini nëpër shtypësen e patateve direkt mbi tavolinën e spërkatur me pak miell, ose shtypini me pirun derisa të mos mbeten gunga. Hapeni masën në shtresë të hollë dhe lëreni rreth 10 minuta, derisa të dalë avulli dhe të jetë e vakët, jo e ftohtë. Ndërkohë vini në zjarr të fortë një tenxhere të madhe me 4 litra ujë.
4. Bëni brumin: Bëni një gropë në mes të patateve, thyeni vezën dhe shtoni 1 lugë çaji kripë. Hidhni sipër rreth 200 g miell dhe bashkojeni masën me duar ose me një kruajtëse brumi, duke e palosur, jo duke e ngjeshur. Shtoni edhe rreth 50 g miell pak nga pak, vetëm sa brumi të mos ngjitet. Punojeni 1-2 minuta, derisa të jetë i lëmuar dhe i butë. Mos e shijoni brumin, sepse ka vezë të pagatuar.
5. Provoni një copë: Kur uji të vlojë fort, kriposeni mirë. Hidhni një copë të vogël brumi dhe prisni sa të dalë në sipërfaqe. Nëse mbahet e plotë, brumi është gati. Nëse shpërbëhet, shtoni në brum 1-2 lugë gjelle miell dhe provoni sërish. Mbajeni ujin me kapak dhe në valë të lehtë ndërsa formoni njokët, pastaj kthejeni zjarrin në të fortë para se t'i zieni.
6. Formoni njokët: Ndajeni brumin në 6-8 pjesë. Rrotulloni secilën me pëllëmbë mbi tavolinën me miell, derisa të bëhet një kordon rreth 2 cm i trashë, dhe priteni me thikë në copa 2 cm. Nëse doni vija, rrotullojeni çdo copë me gisht mbi shpinën e një piruni. Vendosini në një tepsi të spërkatur me miell, të ndara nga njëra-tjetra, që të mos ngjiten.
7. Zieni njokët: Ngrohni salcën në zjarr të ulët. Hidhni njokët në ujin që vlon me radhë, në 3-4 herë, që uji të mos ndalojë së vluari. Kur të dalin në sipërfaqe, pas 2-3 minutash, lërini edhe 30-60 sekonda, që brumi me vezë të gatuhet plotësisht në mes. Nxirrini me lugë me vrima direkt në tiganin me salcë dhe ruani një filxhan me ujë nga zierja.
8. Bashkojini dhe shërbejini: Kur të gjithë njokët të jenë në tigan, shtoni gjalpin, gjysmën e borzilokut dhe 2-3 lugë gjelle nga uji i zierjes. Tundeni tiganin me kujdes rreth 1 minutë, pa i përzier fort me lugë, derisa salca të veshë çdo copë. Spërkatni gjysmën e parmixhanos dhe provoni kripën. Shërbejini menjëherë me djathin e mbetur, borzilokun tjetër dhe 1 lugë gjelle vaj ulliri sipër.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni patate të vjetra me tul të bardhë, që shkrifen kur ziejnë; patatet e reja dhe ato me tul të verdhë e të fortë kanë më shumë ujë dhe kërkojnë më shumë miell.
• Shtypini patatet sa janë të nxehta dhe mos përdorni blender apo procesor: thikat çlirojnë shumë niseshte dhe brumi bëhet ngjitës si zamk.
• Për patate edhe më të thata, piqini të plota me lëkurë në furrë në 200°C për 50-60 minuta, në vend që t'i zieni, pastaj qërojini dhe shtypini njësoj.
• Mos i lini njokët e pazier në frigorifer gjatë natës: lagështia e patateve i bën ngjitës dhe gri. Zijini brenda 1-2 orësh pas formimit ose ngrijini.
• Për t'i ngrirë, vendosini njokët në tepsi me miell, të ndarë, dhe futini 1-2 orë në ngrirës; pastaj kalojini në qese dhe ruajini deri në 1 muaj. Zijini të ngrirë, pa i shkrirë, rreth 1 minutë më gjatë.
• Nëse salca del shumë e thartë, lëreni të ziejë edhe 5 minuta ose shtoni pak më shumë gjalpë në fund, që e zbut aciditetin e domates.

Si të Servirni

Shërbejini njokët sapo t'i keni përzier me salcën, në pjata të thella të ngrohura paraprakisht, sepse ftohen shpejt dhe salca trashet. Sipër hidhni parmixhanon që keni lënë mënjanë, disa gjethe borziloku të freskët dhe një fije vaj ulliri. Si pjatë e parë, para një mishi apo peshku në skarë, mjafton gjysma e porcionit.

Anash shkon mirë një sallatë jeshile me rukola dhe limon ose një sallatë me kastravec dhe qepë të kuqe, që e freskon kafshatën pas brumit të butë. Pak bukë e thekur ndihmon për të mbledhur salcën në pjatë. Për pije zgjidhni një verë të kuqe të lehtë, të shërbyer pak të freskët, ose ujë me gaz me një fetë limoni. Mbetjet ruajini me salcë në frigorifer deri në 2 ditë dhe ringrohini në tigan me pak ujë.

Variacione Rajonale

• Njoki alla sorrentina në furrë: Kalojini njokët me salcë në një tavë, shpërndani sipër 200 g mocarela të prerë në kubikë dhe pak parmixhano, pastaj piqini në 200°C për 10-15 minuta, derisa djathi të shkrijë dhe të marrë ngjyrë.
• Pa vezë: Bëjeni brumin vetëm me patate, miell dhe kripë. Njokët dalin edhe më të butë, por brumi është më delikat; shtoni miellin me kujdes dhe zijini sapo t'i keni formuar.
• Me gjalpë dhe sherebelë: Në vend të salcës së domates, shkrini 80 g gjalpë në tigan me 8-10 gjethe sherebele, derisa gjalpi të marrë ngjyrë lajthie, pastaj hidhni njokët e kulluar dhe parmixhanon.
• Me spinaq: Shtrydhni mirë 150 g spinaq të zier, grijeni shumë imët dhe përzieni me patatet e shtypura bashkë me vezën. Mund t'ju duhen 1-2 lugë gjelle miell më shumë; njokët dalin të gjelbër dhe shkojnë mirë me të njëjtën salcë domateje.

Çfarë është Njoki me Salcë Domate?

Njokët (gnocchi në italisht) janë copa të vogla brumi, rreth 2 centimetra, që në Itali shërbehen zakonisht si pjatë e parë, në vend të makaronave. Ka shumë lloje: me miell e ujë, me bukë, me bollgur ose me gjizë, por më të njohurit sot janë njokët me patate. Në këtë recetë brumi bëhet me patate të ziera e të shtypura, miell gruri, një vezë dhe pak kripë, pa maja dhe pa pushim brumi.

Copat zakonisht rrotullohen mbi shpinën e një piruni ose mbi një dërrasë të vogël me vija. Vijat dhe gropëza që lë gishti nuk janë vetëm zbukurim: e ndihmojnë copën të gatuhet njëtrajtësisht dhe e mbajnë salcën. Njokët ziejnë në ujë me kripë vetëm 2-3 minuta, derisa të dalin në sipërfaqe. Duhet të jenë të butë, të lehtë dhe pak elastikë, jo ngjitës dhe jo si gome.

Salca është salsa al pomodoro, salca bazë italiane e domates: vaj ulliri, hudhër e zbutur lehtë dhe domate të qëruara të shtypura me dorë, që ziejnë shkurt derisa salca të trashet, me borzilok të freskët në fund. Në këtë version nuk ka qepë apo erëza të tjera, ndaj shija e domates mbetet e pastër. Një copë gjalpë dhe parmixhanoja e grirë në fund e lidhin salcën rreth njokëve dhe e bëjnë pak më kremoze.

Historia e Pjatës

Brumërat e vogla të ziera në ujë janë shumë të vjetra në kuzhinën italiane, shumë më të vjetra se patatja në Evropë. Për shekuj me radhë, njokët bëheshin me miell, me bukë të thërrmuar, me bollgur ose me gjizë, dhe receta të tilla gjenden në libra të vjetër gatimi italianë. Prejardhja e fjalës gnocchi nuk dihet me siguri. Shpesh lidhet me fjalët italiane nocchio, nyjë në dru, ose nocca, nyjë e gishtit, por kjo mbetet hamendje.

Patatja erdhi nga Amerika në Evropë në shekullin XVI, por në Itali u bë ushqim i përditshëm shumë më vonë. Njokët me patate u bënë të zakonshëm vetëm pasi patatja u kultivua gjerësisht, dhe sot janë lloji më i njohur. Çdo krahinë ka mënyrën e vet: gnocchi alla romana bëhen me bollgur e qumësht dhe piqen në furrë, ndërsa në Kampania njokët me patate piqen me salcë domateje dhe mocarela, sipas mënyrës alla sorrentina.

Në Romë është e njohur edhe sot shprehja popullore giovedì gnocchi, të enjten njoki, sepse tradicionalisht hahej një pjatë e ngopur para së premtes, që për katolikët ishte ditë pa mish. Në Shqipëri njokët njihen kryesisht përmes ndikimit të kuzhinës italiane dhe sot gjenden në menytë e shumë restoranteve. Kjo recetë nuk është tradicionale shqiptare: është një version shtëpie i pjatës italiane, me përbërës që gjenden lehtë.