Domate të Mbushura me Oriz dhe Barishte në Furrë

Hyrje

Domatet e mbushura me oriz janë nga gatimet më të thjeshta dhe më të dashura të verës, kur domatet e mëdha piqen në kopsht dhe gjenden me bollëk në treg. Çdo domate zbrazet, mbushet me oriz të zier shkurt në tulin e vet bashkë me qepë, nenexhik e majdanoz, dhe piqet në furrë mes copave të patates. Në fund lëkura rrudhet dhe merr ngjyrë në skaje, orizi del i butë dhe i lagësht, me shijen e plotë të domates së pjekur, dhe nenexhiku i jep tavës një freski të lehtë.

Gjithçka varet nga tuli. Ai nuk hidhet: grihet dhe bëhet lëngu në të cilin orizi gjysmëgatuhet para se të hyjë në domate. Orizi hiqet nga zjarri kur kokrra ka ende një bërthamë të fortë, sepse gatimin e përfundon në furrë, me avullin që del nga vetë domatja. Domatet mbushen vetëm deri në tri të katërtat, që orizi të ketë vend të fryhet. Tava piqet fillimisht e mbuluar, pastaj zbulohet që patatet dhe kapakët të marrin ngjyrë. Kështu mbushja nuk mbetet as e fortë, as e bërë qull.

Kjo tavë shërbehet si pjatë kryesore në drekat e verës, dy domate për person bashkë me patatet, ose si gatim anësor pranë peshkut në skarë. Meqë mbushja nuk ka mish, bulmet apo vezë, receta u përshtatet agjërimit pa produkte shtazore dhe mysafirëve vegjetarianë. Shija qëndron mirë edhe kur domatet janë të vakëta, ndaj mund t'i piqni rreth një orë para drekës. Përgatitja kërkon rreth 30 minuta punë; pjesën më të madhe të kohës e bën furra. Me to shkojnë bukë e freskët, ullinj dhe një sallatë e thjeshtë me kastravec.

Përbërësit

Për 4 persona

Udhëzimet

1. Zbrazni domatet: Lani domatet dhe prisni nga ana e bishtit një kapak rreth 1 cm të trashë; mbajini kapakët mënjanë. Me një lugë çaji nxirrni tulin dhe farat në një tas, duke lënë mur rreth 1 cm që domatja të mos çahet. Spërkatni brendësinë me 1/2 lugë çaji kripë dhe vendosini domatet përmbys mbi një rrjetë ose sitë të kullojnë 10 minuta.
2. Grini tulin: Hiqni pjesët e forta pranë bishtit dhe grijeni tulin së bashku me lëngun me thikë ose me blender për pak sekonda, derisa të bëhet salcë e trashë. Nga tetë domate dalin rreth 700–800 g. Peshoni 400 g për orizin dhe pjesën tjetër mbajeni për tavën. Shpëlajeni orizin në sitë derisa uji të dalë pothuajse i kthjellët dhe lëreni të kullojë.
3. Kaurdisni qepën: Ndizni furrën në 190°C. Në një tenxhere të gjerë ngrohni 50 ml vaj ulliri në zjarr mesatar. Shtoni qepën dhe kaurdiseni 6–7 minuta, duke e trazuar, derisa të zbutet dhe të bëhet e tejdukshme pa marrë ngjyrë. Shtoni hudhrën dhe gatuajeni edhe 1 minutë, derisa të lëshojë aromë. Hidhni orizin e kulluar dhe trazojeni 2 minuta, që kokrrat të mbështillen mirë me vaj.
4. Gjysmëgatuani orizin: Shtoni 400 g tul domateje, 1 lugë çaji kripë dhe piperin. Lëreni të ziejë lehtë me kapak gjysmë të hapur për 8–10 minuta, duke e trazuar shpesh që të mos ngjitet në fund. Orizi është gati kur ka thithur pjesën më të madhe të lëngut, por kokrra ka ende bërthamë të fortë. Hiqeni nga zjarri, hidhni majdanozin dhe nenexhikun dhe përziejini mirë.
5. Mbushni domatet: Lyeni lehtë me vaj ulliri një tavë rreth 30 × 40 cm dhe radhitni domatet afër njëra-tjetrës, me hapjen lart. Mbushini me lugë deri në tri të katërtat, pa e shtypur mbushjen, sepse orizi fryhet gjatë pjekjes. Mbi çdo domate hidhni një lugë gjelle nga tuli i mbetur dhe mbylleni me kapakun e vet.
6. Shtoni patatet: Përzieni patatet me 2 lugë gjelle vaj ulliri dhe 1/2 lugë çaji kripë, pastaj futini në hapësirat mes domateve. Hidhni në fund të tavës tulin e mbetur dhe 150 ml ujë të nxehtë. Derdhni vajin e mbetur në fije të hollë mbi kapakët e domateve dhe mbi patatet. Lëngu duhet vetëm të mbulojë fundin e tavës, rreth 0,5–1 cm, jo t'i mbulojë patatet.
7. Piqni në dy faza: Mbulojeni tavën me letër alumini dhe piqeni në raftin e mesit për 40 minuta. Hiqni letrën dhe vazhdoni edhe 30–35 minuta, derisa patatet të shpohen lehtë me pirun, kapakët të marrin ngjyrë në skaje dhe orizi të jetë i butë kur e provoni nga një domate. Nëse fundi i tavës thahet para kohe, shtoni pak ujë të nxehtë.
8. Pushimi dhe ruajtja: Nxirreni tavën dhe lërini domatet të pushojnë 15 minuta, që orizi të thithë lëngun e fundit dhe mbushja të forcohet. Servini me lugë të gjerë, bashkë me patate dhe pak lëng nga tava. Tepricat ftohini dhe vendosini në frigorifer brenda 2 orëve nga pjekja, të mbuluara; konsumojini brenda 3 ditëve.

Këshilla nga Kuzhina

• Zgjidhni domate të mëdha, të pjekura, por të forta; domatet shumë të buta çahen në furrë dhe nuk e mbajnë mbushjen.
• Mos e hidhni tulin e domateve: një pjesë bëhet lëngu i orizit dhe pjesa tjetër salca e tavës.
• Provoni orizin para se ta hiqni nga zjarri: duhet të jetë ende i fortë në qendër, sepse gatimin e përfundon brenda domates.
• Radhitini domatet afër njëra-tjetrës dhe futni patatet në hapësirat mes tyre, që të qëndrojnë drejt gjatë pjekjes.
• Mund t'i zbrazni domatet dhe ta grini tulin disa orë më parë; mbajini të mbuluara në frigorifer dhe gatuajeni orizin vetëm para mbushjes.

Si të Servirni

Lërini domatet të pushojnë rreth 15 minuta pasi i nxirrni nga furra; të vakëta e shfaqin më mirë shijen dhe nuk shpërbëhen kur i ngrini. Vendosni dy domate në çdo pjatë, me patate anash dhe një lugë nga lëngu i tavës sipër. Pak majdanoz i freskët i grirë dhe një fije vaj ulliri në fund e freskojnë pjatën. Nëse e nxirrni në tryezë në vetë tavën, vendoseni mbi një dërrasë druri dhe lëreni secilin të marrë vetë.

Si pjatë kryesore, shoqërojini me bukë të freskët për të mbledhur lëngun, me ullinj dhe me një sallatë me kastravec e qepë të njomë. Nëse nuk ju duhet versioni vegan, shtoni anash kos të trashë ose djathë të bardhë; thartira e kosit shkon mirë me ëmbëlsinë e domates së pjekur. Si gatim anësor, domatet e mbushura qëndrojnë mirë pranë peshkut në skarë, pulës së pjekur ose qofteve.

Variacione Rajonale

• Me mish të grirë: kaurdisni 250 g mish viçi të grirë me qepën derisa të ndryshojë ngjyrë, ulni orizin në 120 g dhe piqini njësoj, derisa mbushja të arrijë 71°C në qendër.
• Me djathë të bardhë: përzieni në mbushjen e vakët 100 g djathë të bardhë të shkërmoqur dhe ulni kripën e mbushjes përgjysmë; kështu receta nuk është më vegane.
• Me speca dhe domate: zëvendësoni katër domate me katër speca të mëdhenj të ëmbël, të zbrazur nga farat, dhe plotësoni tulin që mungon me 300 g domate të grira; zgjatni pjekjen nën letrën e aluminit me 10 minuta, sepse specat zbuten më ngadalë.
• Me rrush të thatë dhe arra pishe: shtoni në mbushje 2 lugë gjelle rrush të thatë dhe 2 lugë gjelle arra pishe të thekura, për një shije pak të ëmbël, si në disa versione të Mesdheut lindor.

Çfarë është Domate të Mbushura me Oriz dhe Barishte në Furrë?

Domatet e mbushura janë gatim perimesh i pjekur në furrë, ku domatja nuk është vetëm përbërës, por edhe enë. Domate të mëdha me tul të trashë zbrazen, mbushen me oriz të përzier me qepë të kaurdisur, hudhër dhe barishte, dhe piqen në një tavë bashkë me patate. Ky version është pa mish dhe mbështetet te orizi, tuli i domates, vaji i ullirit dhe barishtet.

Përbërësit punojnë thjesht dhe qartë. Tuli i domates i jep orizit lëng dhe aciditet, qepa e kaurdisur i jep ëmbëlsi, kurse nenexhiku dhe majdanozi e freskojnë shijen. Vaji i ullirit lidh gjithçka dhe ndihmon që sipërfaqja të marrë ngjyrë. Patatet nuk janë vetëm shoqërim: ato i mbajnë domatet drejt dhe thithin lëngun që rrjedh në fund të tavës.

Rezultati duhet të jetë domate e butë që e mban formën kur e ngrini me lugë, me oriz të gatuar plotësisht, por me kokrra të dallueshme, jo qull. Lëngu në fund të tavës duhet të jetë i pakët dhe i trashë, sa për të lagur patatet. Pjata hahet e ngrohtë ose e vakët, dhe shija e saj varet shumë nga cilësia e domateve të stinës.

Historia e Pjatës

Perimet dhe gjethet e mbushura kanë traditë të gjatë në kuzhinat e Mesdheut lindor, të Ballkanit dhe të Lindjes së Mesme. Fjala dollma, që përdoret edhe në shqip, vjen nga turqishtja dhe do të thotë "diçka e mbushur". Në Greqi i njëjti gatim quhet gemista, pra "të mbushura", ndërsa në Turqi domatja e mbushur njihet si domates dolması. Emrat ndryshojnë, por ideja mbetet e njëjtë: perimja e zbrazur bëhet enë për mbushjen.

Domatja vetë është ardhje e vonë në këtë histori. Ajo erdhi nga Amerikat dhe arriti në Evropë në shekullin XVI, por në kuzhinat e Ballkanit u bë e zakonshme gradualisht, shumë më vonë se gjethet e rrushit apo patëllxhani. Domatja iu shtua kështu një tradite që ekzistonte tashmë, por kur dhe ku u mbush për herë të parë nuk dihet me siguri, dhe çdo datë e saktë do të ishte hamendje.

Në kuzhinën shqiptare, domatet e mbushura gatuhen sidomos në verë dhe në fillim të vjeshtës, kur domatet janë më të shijshme dhe më të lira. Disa familje i bëjnë me mish të grirë dhe oriz, të tjera vetëm me oriz e barishte, dhe shpesh i piqin në të njëjtën tavë me speca të mbushur. Versioni pa mish u përshtatet edhe agjërimeve të traditës ortodokse, gjatë të cilave shmangen mishi, bulmeti dhe vezët.